Дәрістік кешен (дәріс тезистері, көрнекілі және таратылатын материал, қолданылатын әдебиеттер тізімі)

Өндірістік технология туралы ұғым қалыптастыру Жаңа технологиялық өндірістердің дамуы Қалдықсыз технологиялардың өндірілуінің тиімділігі Лекцияның қысқаша мазмұны: Қазіргі кезде әлемде және отандық экономикада терең әлеуметтікэкономикалық өзгерістер орын алуда. Ұзақ уақыт бойы қоғамдық әлауқат көздеріең алдымен материалдытехникалық базаның қалыптасуы тұрғысында қарастыылады ал елдің даму деңгейі материалды өндіріс көлемін арттыру қарқындарымен анықталады. Өндірістің техникалық деңгейі...

2015-01-27

156.13 KB

74 чел.


Поделитесь работой в социальных сетях

Если эта работа Вам не подошла внизу страницы есть список похожих работ. Так же Вы можете воспользоваться кнопкой поиск


 6. Дәрістік кешен  (дәріс тезистері, көрнекілі және таратылатын материал, қолданылатын әдебиеттер тізімі).

Лекция 1 тақырыбы Кіріспе

Мақсаты: : Өндірістік технология туралы ұғым қалыптастыру  

  1.  Жаңа технологиялық өндірістердің  дамуы
  2.  Қалдықсыз технологиялардың өндірілуінің тиімділігі 

Лекцияның қысқаша мазмұны:

 Қазіргі кезде әлемде және отандық экономикада терең әлеуметтік-экономикалық өзгерістер орын алуда. Аталған өзгерістер экономикалық парадигманың өзгеруіне қажетті тарихи алғышарттарды қалыптастырды. Ұзақ уақыт бойы қоғамдық әл-ауқат көздеріең алдымен материалды-техникалық базаның қалыптасуы тұрғысында қарастыылады, ал елдің даму деңгейі материалды өндіріс көлемін арттыру қарқындарымен анықталады.

Экономикалық ғылымдар және экономикалық тәжірибесі көрсеткендей инновациялық дамуда жаңа технологиялар экономиканы тиімді модернизациялауды қамтамасыз етеді. Бұл әсіресе ҚР үшін өте маңызды, өйткені 1990 жылдан бастап елімізде технологиялық дағдарыс қалыптасты. Өндірістің техникалық деңгейі құлдырады, ғылыми өнімдекрдің шығуы азайды, ғылыми-техникалық потенциалымыз қысқарып кетті, сондай-ақ бұрынғы экономикалық жүйе түгелімен жойылды, еліміз өзінің ішкі сұранысын қамтамасыз ете алмай қалды. Осының салдарынан ЖІӨ көлемі де 1990 жылмен салыстырғанда 1995 жылы 40%-ға дейін азайды.

Егер, өткен шаққа көз салатын болсақ, Кеңестік Одақ кезеңінде материалдық-техникалық қамсыздандыру, соғыстан кейінгі жылдар қарқынмен дамып, жүйелі іске аса бастады. Айталық машина құрылысындағы өндірістік процестерді автоматтандыру деңгейінің елеулі артуы 40-50-ші жылдар сандық бағдарламалық басқару (СББ) жүйелерінің пайда болуымен және олармен металл кесуші станоктарға орнатумен байланысты.

70-80-ші жылдары СББ бар станоктардың негізінде автоматтандырылған бағдарламалау жүйелері орнатылған икемді өндірістік жүйелер (ИӨЖ) түрінде алғашқы салыстырмалы кішігірім өндірістер құрыла бастады.

Қазақстанның станок-құралдық өнеркәсібі негізгі қор құрайтын сала ретінде өнеркәсіптің ғылыми-техникалық прогресі мен өнімнің бәсеке қабілеттілігіне жетудің негізі болып табылады. Станок жасау дамуының деңгейінен мемлекеттің технологиялық және де ақырында экономикалық қауіпсіздік дәрежесі тәуелді. Осы саланың даму бағыттары оның өнімдерін металл өңдеуде және мәшіне құрылысында1, өнім ішкі және шетел нарықтарында бәсеке қабілеттілігін арттыруда болашақ технологияларын ендіру үшін тиімді пайдалану шарттарынан анықталады.

Станок жасау саласының қор құраушы рөлі өнім шығару көлемініңЖІӨ артуы мен өнеркәсіптік өндіріспен салыстырғанда өсуінің жоғары қарқындарын анықтайды, оның сапасына жоғары талаптар қояды.

Экономиканың әлемдік дамуы келешекте мәшіне құрылысының келесідей салалары приоритетті дамиды: ғарыштық және авиациялық техника, автомобиль құрылысы,тұрмыстық және шаруашылық техникасын өндіру, энергетикалық мәшіне құрылысы және т.б. Бұл өнім түрлеріне қойылатын негізгі талаптар: жоғары сенімділік, сапа мен дизайн, сонымен қатар бөлшектерін жасау тиянақтылығы, төмен материал, энерго, еңбек шығындары, жасап шығарудың салыстырмалы қысқа циклі, қолайлы, экономикалық негізделген баға.

Осыған сәйкес приоритетті салаларда өндірілетін техниканың жоғары деңгейін қамтамасыз етуге тиіс станок жасау өнеркәсібінің өнімдеріне қойылатын талаптар: тапсырыс берушіге жабдықтарды жеткізуде өндіріс проблемаларны кешенді шешу (алдыңғы қатарлы техника немесе «ноу-хау», жиынтық жеткізу, ақпаратты қамсыздандыру), оптималды өнімділік, өңделетін бөлшекті жасаудың үздіксіздігі, сенімділік, жоғары тиянақтылық, ұзақ мерзімді, минималды қолданушылық шығындар, төмен материалды және еңбек шығындары, бәсекеге қабілетті баға, сервистік қызмет етудің жөнге салынуы.

Дүние жүзіндегі мәшіне құрылысының дамуын зерттеу металл өңдеу технологияларында үлкен өзгерістер күтілуде, алдымызда станоктардың дамуының «үшінші толқыны» келе жатыр. Қазіргі кезеңде технологиялардың дамуына тән тенденциясы технологиялық жүйелердің қайта құрылуы мен интеграциясы болып табылады. Олар өз кезегімен әр салада тым күрделі, кең және тым мамандырылған. Әрқашанда адам қуатты технологияны басқара алмау жағдайының тәуекелі бар.

Осыған сүйеніп техникалық дамудың келесідей бағыттары болжамданады:

1)    ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдаланумен және автоматтандырылған жабдықтардың (өңдеу орталықтарының, икемді өндірістік модульдердің, икемді өндірістік жүйелердің және т.б.) негізінде құрылған өндірістерді қолдануды кеңейту;

2)    ірі өндірістік сипаты бар салалар үшін шығындарды төмендетіп, өндірісті елеулі арттыруда өңдеу талаптарына бейімделудің өңдеуші орталықтар құрылады. Мұндай салаларда арнайы жабдықтарды қолданудың елеулі дәрежесі тоқтатылады;

3)    өңдеуші мәшінелердің құрылымындағы тиімді өзгерістер орын ауыстыруда, осі бойынша үдеуіде, шпиндель айналымының жиілігінде, шапшаңдату мен тежеу уақытынан, құрал мен өңделетің бөлшектің орын ауыстыру тездігінде байқалуға тиіс. Станоктардың тез жұмыс істеуніе сызықтық жетектерді, жаңа материалдарды, сызықтық подшипниктерді, лазерлік жүйелерді, жылдамдық аутқуын жөндеу үшін байланыс датчиктерін қолданудың арқасында қол жеткізуге болады;

4)    келешектің станоктары өндірістьің қоршаған ортаны қорғау, ресурстарды екінші реттік қайта өңдеу сияқтыжаңа талаптарына сай болады. Құралдарды матеиралдародың жаңа түрлерінен (синтетикалық алмаздар, керамиканың жаңа түрлерін, құрамында кобальты бар болат) өндіу дамиды. Бөлшектреді жасаукдың дәстүрлі емес технологоиялары (мысалы, арқылы жасау) дамы маңызды болады;

5)    келешектіңғ станоктарына ашық конфигурациялы сандық басқару жүйелері, опеациялық жүйелер мен графикалық интерфейсті үш өлшемді бавғдарламаларды қолдану анықтаушы әсер етеді. Басқару жүйелері өндіріс жағдайнына бейімделдуді  жәнек жоғарғы тиянақтылықты қамтамасыз етуде аппараты бөліктің және математикалық қамсыздандырудың жоғары икемділігіне ие болады;

6)    болашақтағы күрделі жабдықтарджа жұмыс істеу үшін жоғары мамандалған қызметкерлер керек, ал ол арнайы шаралар кешенін қажет етеді.

Әлемдік тәжірибе бойынша өзіндік станок құрылыс дамуы мемлекеттің маңызды приоитетінің бірі. Қазіргі даму кезеңінде негізгі мақсаттарының бірі жоғары технологияларының жетістіктерін қолдану, күрделі ғылыми өнімдеерді құру болып табылады. Икемді өндірістік жүйеленржді өндіруме байцланысты маңызды ұйымдастырушылық техникалық шешімдер 2000 жылдыңғ басынан сынақты компьютерлі интеграцияланған өндірістерді (КИӨ) көзделді. Олар бұйымның өмір сүру циклінің: маркетинг, бұйымды құру, технологиялық процестерді құру, материалды қпамсыздандырылуы мен өндірісін дайындау, өнімді жасап шығару, ноны өткізу, икемді өндірістік жүйелерді іске кірісітіру процесінде қыщзмет ету мен пайдаланудан шыққаннан кейін жоюдың барлық мәселелерін шешекді. Бізлдің ойымызша КИӨ құрумен кешіктіру Қазақстанның технологиялық және тұтастай экономикалық қауіпсізілдігіне ұқатер тудырады.

Компьютерлді интеграцияланған өндірістер бпарлық КИӨ-ге ортақ үш ерекшекліңктерімен сипатталады. Біріншіден, бұл икемдіңлік. Яғни, жабдықтардың минималды ттоқтап тұруымен, өнімнің тұрақиты сапасы мен оның нарық жағдайында бәсекеге қабілеиттілігін қамтамасыз ете отырып бұйымның бір түрінен екіншішісін өндіруге көшудің мүмкіндігі. Екәінші ерекшелік – ақпараиттық технологиялар негізінде интеллекуалды есептерді шешетін, функционалдаудың оптималы режимін таңдайтын, кемшіліктерді тауып, оларды жоятын және т.б. мүмкңндңктерң бар «ойлайтын» мәшінелердің жаңа класы. Үшіншісі — өндірісті, мркетингті және ндірісті дайындауды (конструкторлық және технологиялық) ұйымдпастыратын күрделі интеллектуалды процестерді автоматтандырылыған түрде жүргізу.

Ғылыми және техникалық тұрғыдан күрделі өнімдерді шығаратын жоғарғы деңгейлі иекмділігі мен автоматтандыроылуы бар КИӨ мәшіне құрылысында автоматтандырылған зауыт (АЗ) атауына ие болды.

Мәшіне құрылысы саласы АЗ-да қажеттігін анықтайтын басты факторлар:

өнімнің әр түріне тұтынушылардың тілектерінің дербесмтігінің артуы. Оларды уақытында қанағаттандыру тек өндіріс жоғары икемді болғанда мүмкін, ал оған тек бұймының өмір сүру циклін басқарудың барлық функцияларын автоматтандыру арқылы қол жектізуге бюолады.

сапаға талаптардың қатаң болуы (өнімді сертификаттау тәжірибесінің кеңеюі және сапаның халықаралық стандарттарын ендіру). Бұл сауалдарды қанағаттандыру тек өндірістің барлық фазаларында технологиялық процесті автоматтандырылған бақылауы бар бағдарламалық басқару жабдықтарын пайдалану көмегімен мүмкін;

технологиялық процестің автоматтандырылуы тек жоғары деңгейде болғанда ғылыми өнімге деген қажеттіліктің өсуі.

Автоматтандырылған зауыттың өндірістік жабдықтары әр түрлі технологиялық қызметтері бар икемді өндірістік жүйелер болып табылады. Осы жабдықтардың барлығы материалды және ақпараттық ағымдармен бітұтас өндірістік-ақпараттық АЗ кешеніне байланысқан.

Өндірісті басқарудың автоматтандырылу және ақпараттандырудеңгейінің жоғары болуы АЗ қызмет ететін адамдарға да – операторларға, инженерлерге, бухгалтерлерге, ғылыми жұмысшыларға және т.б. талаптарды өзгертеді. Автоматтандырылмаған өндіріске қарағанда аз физикалық күш жұмсаумен мұнда шешім қабылдау жауапкершілігі мен қажеттілігіне байланысты психологиялық ауыртпалық туындайды.

КИӨ-тің артықшылықтары оларды әр түрлі бұйымдарда жасау үшін: мәшіне құрылысы мен өнеркәсіптік роботтарды жасау және жеңіл өнеркәсіпте қолданудың кең аясын алдын-ала анықтады. Экономиканың көптеген салаларында КИӨ құрудың халықаралақ тәжірибесі әдістемелік бағыттары бойынша, ақпараттық ағымдарда құру қағидалары мен материалды ағымдарды ұйымдастыру бойынша бұл өндірістердің көп ұқсастықтары бар.

Кең технологиялық номенклатуралық станоктарды жасап шығаратын әлемдік алдыңғы ұатарлы фирмалардың тәжірибесіне сүйеніп, Қазақстан өнеркәсібіндегі актуалдық мәселелерді шешуде қазіргі автоматтандырылған зауыттарды тәжірибелі түрде қолдану жөн.

Оларды Қзазақстанда құрудың мақсаттары:

1)   Осындай жүйелерді құрудың тәжірибесін алу, қазақстандық мәшіне құрылысы саласының техникалық деңгейін елеуле түрде арттыру үшін ғылыми-техникалық базасын құру.

2) Мәшіне құрылысында да, өнеркәсіптің басқа салаларында да пайдалануға жарамды жаңа бәсекеге қабілетті бұйымдарды, материалдарды, технологияларды, жабдықтарды, бағдарламалық-математикалық қамсыздандыруды, ұйымдастырушылық-техникалық құрылымдарды, білім базаларын құру.

3)   Еңбектің қоғамдануы. Жаңа дәуірді СББ бар компьютерлер мен технологиялық жабдықтарды қолдануға негізделген автоматтандырылған зауыттарда қоғамдалған процестерді пайдалану. Мұндай СББ кеңейтілген функционалдық мүмкіндіктері бар және акүрделі профессионалды білімдерді талап етеді және өз кезегімен бұл жұмыстарға жастарды тартады.

Автоматтандырылыған зауытты құру елеулі дәрежеде нақтылы шарттардан тәуелді. Ал бұл шарттар зауыт өніміне қойылдатын талаптармен, өндіріс көлемімен, басқа өндірістер мен жабдықтаушылармен кооперация деңгейімен, зауыттың қадлалық немесе басқа территорияда орналасуымен және т.б. факторлармен анықталады.

АЗ ұйымдасу құрылымының негізінде келесідей қағидалар жатыр:

1)    өндірістің толық жете мамандануы және кең кооперация;

2)    технологиялардың операциялардың интеграциясы мен өңдеу және жинаудың жиынтық технологиясын қолдану;

3)    басқарудың орталықтандырылмауы мен ақпаратпен қамтамасыз етілуі;

4)    өндіріс объектілерін рационалдау.

Сонымен қатар, АЗ құрудың жаңа қағидаларына ұйымдастыру мен басқарудың біртүтас функцияға бірігуі тән. Жалпы түрде автоматтандырылған зауыт бұл жабдықтаушы бұйымдар, буындар мен агрегаттарды өндірісі бар кооперациялық және ақпараттық байланыстар желісімен қосылған автономды басқарылатын икемді компьютерлі-интеграцияланған кәсіпорын.

Әрине, КИӨ пайдаланудан белгілі бір тиімділік болады:

     Экономикалық эффект. АЗ құру туралы шешім қабылдау, ең алдымен, стратегиялық тиімділіктермен байланысты, бірақ бірқатар жағдайларда оларды сәйкесінше есептермен дәлелдеуге қиын. Әртүрлі кәсіпорындардың, әсіресе АЗ-ң инновациялық түрінің қызметінде инновациялық түрінің қызметінде инвестициялық технологиялардың маңызы зор. Бұл жаңа қорларды игеру процесінде негізгі қорлардың шығу мен сериялық бұйымдардың өркендеп жаңаруымен байланысты. Кәсіпорындардың инновациялық қызметінде инвестициялық технологиялардың маңызы зор. Бұл жаңа қорларды игеру процесінде негізгі қорлардың шығып кетуі мен сериялық бұйымдардың өркендеп жаңаруымен байланысты. Кәсіпорындардың инновациялық қызметі нарықтық экономика жағдайында ерекше мәнге ие болды. Өйткені бәсекелестердің әрекеттері тауарлардың сапасын арттыруға, олардың ассортиментін кеңейтуге, өзіндік құнын төмендетуге мәжбүр етеді.Бұл шаралар міндетті түрде шығындарды қажет етеді, ал олардың өз кезегімен орны басылуы тиіс. Осыған байланысты әрбір капитал салымы экономикалық негізделген болуы тиіс, яғни инвестор салынған қаражаттар қайтарылады деп сенуі қажет. Бірақ АЗ жағдайында инновациялық қызметтің табысы тек пайда, рентабельдік қайтарымдылық сияқты экономикалық критерийлердің көмегімен бағалана алмайды. АЗ үшін тиімділікті бағалаудың мұндай бағыты шектелген болып табылады. Себебі таза экономикалық тиімділікпен қатар басқа да эффекттер де (саяси, әлеуметтік, экологиялық және т.б.) болады.

Бүкіл өндірістік процеске қатысты инновацияларды табыс өсуінің немесе шығындар төмендетуінің көрсеткіштері бойынша бір сәтте өлшеу қиынға түседі. Өндірістік процестің рационалдауы жарамсыздық көлемін төмендетуде, өндірістік процестің уақытының қысқаруында, өнім сапасының артуында, өндірістің икемділігі мен тұрақтылығының өсуінде, сонымен қатар қоршаған ортаға зиян әсерінің төмендеуінде айқындалады.

Жоғары технология объектісін – АЗ құру – елеулі ивестияларды қажет етеді. Ал, оларда, өз кезегімен, өндірісті құру кезеңінде және қайта құрылымында белгілі бір шешімдермен байланысты экономикалық тәуекел болады. Осы себептен Қазақстанда АЗ құруда тәуекелді қысқарту мақсатымен мемлекеттік қолдау қажет.

     Әлеуметтік эффект. АЗ ендіруде негізгі өгерістер «адам-мәшіне» жүйесінде өтеді: адам ой генерациясы, варианттарды бағалау, шешімдерді бағалау, техникалық қызмет көрсету функцияларын атқаруды жалғастырады, ал варианттардың айқындалуы аналитикалық дайындалуы, оптимизация мен шешімдерді жүзеге асыруға командалар беру ЭЕМ-ге жіберіледі. Өндірілген өнімде тек сандық және сапалық өзгерістер болып қоймай, адам еңбегінің мазмұнының өзі өзгереді. Ал бұдан кейін жеке тұлғаның да, бүкіл қоғамның да өмірінде өзгерістер болады.

Ең алдымен бұл – маманның квалификациясының өзгеруі, оның жауапкершілігінің артуы, себебі жұмысшының еңбегі инженер еңбегіне теңеледі. Ғылыми жабдықтарда қызмет етуде инженер-наладчик мамандығы ендіріледі. Күрделі жабдықтардың (ИӨК және т.б.) наладчигі қызмет етуші жабдыққтарда бұйымдарды өңдеу үшін басқару бағдарламаларын өздері құрады, ол тек бір мәшінені ғана емес, мәшінелер жүйесін басқаруы тиіс.

АЗ түрлі өндірістерге өтудің маңызды әлеуметтік жетістік – қызметкерлердің жұмыс уақытын қысқартып, бос уақытын арттыру. Бұл келешекте жұмыс күшін қысқарту, квалификацияны тұрақты түрде жоғарылатып тұру, төлемді демалыстардың ұзақтығын арттыру үшін мүмкіндік береді.

КИӨ өндірістік қызметте физикалық және ой еңбектерінің үйлесуін қамтамасыз етеді. КИӨ құру, ақпараттық және жаңа өндірістік технологияларды, сонымен қатар еңбекті ұйымдастырудың жаңа нысандарын ендіру тек өндіріс өнімділігі мен тиімділігінің артуына ғана алып келмей, адамның еңбегінің шығармашылық бастау рөлінің өсуіне көмектеседі.

Бірақ, КИӨ кезеңінің басталуы адамдарға тек тиімділікті әкеп қана қоймай, бірқатар әлеуметтік проблемаларды туғызады:

1)    АЗ өмір циклінің барлық элементтері бойы автоматизация деңгейінің артуы қызмет етуші жұмысшылардың квалификациясына жаңа талаптар қояды. АЗ құруда кадрларды дайындауға шығындар зауттың жалпы құнынан 10 %-ын құрайды, жоғары білімі бар жұмысшылар үлесі 50 %-ға дейін жетеді.

2)    АЗ дамуы зауыт мамандарын даярлауға және қайта даярлау үшін өзіндік зерттеуші және оқытушы кадрларды құруды талап етеді. АЗ жағдайында мамандықтары үйлестіруге және квалификациясын қайта-қайта жоғарылатуға тура келеді.

3)     Квалификация еңбекті бағалаудың жалғыз критерийі болмайды, өйткені еңбек коллективті болады. Еңбекті бағалаудың жаңа критериийлері пайда болады, мысалы, мамандықтарды үйлестіруге, еңбектің коллективтілігінің қабіелеттілігіне байланысты. Онда әр қызметкер бпасқаның орнын алмастыра алады. Осы критерийлерді қанағаттадыратын еңбек қызметкерлердің квалификациясына қойылатын талаптарды анықтайды.

4)     АЗ профессионалды-квалификациялық құрылымды қайта құру процесі күрделі құбылыс. Оның өзіндік шектері мен тенденциялары бар: кейбір жағдайларда еңбектің интеллекуалдылығы жүзеге асырылады, басқаларында керісінше,физикалық функциялардың рөлі артады.

5)  Персоналды қайта оқытудың, оны өндірістік жағдайларға бейімдету проблемаларынан басқа, АЗ жұмысының маңызды аспектісі бар: компьютерлендірумен байланыстыжаңа өндірістік операциялардың пайда болуы. Олар жұмысшы әрекеттерінен қатаң тиянақтылықты қажет етеді. Физикалық еңбекпен байланысты зорлануы сезім органдарына, жүйке жүйесіне ықпал етумен алмасады. Нәтижесінде АЗ қызметкерлерінің еңбек жағдайлары нашарланып, өндірістік травматизмнің жаңа нысандарының алғышарттары пайда болады. Адамның өндірістік ортадағы өзгерістерге бейімделу проблемасын барынша кемітуге тырысып, мамандар эргогмика құралдарына сүйенеді, «адам-мәшіне» жүйесінде адамның өзінде туындайтын шектемелерді есептеудің тәсілдерін іздейді.

6)     КИӨ дамуы өзінен-өзі еңбек нарығындағы жағдайдың тұрақтандыруына алып келмейді. Бүгінгі автоматизация деңгейі үшін әлеуметтік мәселе – жұмыссыздықтың бірнеше мамандықтар бойынша еңбек күшіне қанағаттандырылмаған сұраныспен қатар тұруы. АЗ қызметкекрлеріне қойылатын талаптардың бірі ЭЕМ саласында білімдермен қатар, өндірістік процесте үнемі болып жататын өзгерістерге бейімделу қабілеттілігі.

АЗ құруда автоматтандырылған мәшіне жүйесінде адам еңбегінің қоғамдану мәселесі тәжірибелік сипатқа ие болуда. Әсіресе, адамның анатомиялық, физикалық, экологиялық және психологиялық мінездемесіне ерекше көңіл бөлінеді. Компьютерлендіру нәтижесінде жұмыс орындарында ақпараттың көлемі кеңейтіледі, ал бұл технологиялық және ұйымдастырушылық процестерді және т.б. басқаруда белсенді басқаруға мүмкіндік береді.

Тәжірибенің көрсетуі бойынша, технологиялық, экологиялық ұйымдастырушылық және адамның өзара әрекеттесуінің нәтижесінде ғана жаңа технологияларды ендіру табысты деп есептеледі. Еңбектің қоғамдану тек жағымсыз жағдайларды жою, стресс болуын төмендету ғана емес, сонымен қатар жұмыстың жетілдіруін, әр қайсысының еңбегін жеке ұйымдастыруды, яғни еңбек бақыт әкелетіндей етіп жағдай жасауды көздейді.

Еңбектің қоғамдануы – АЗ құру жолында шешілуге тиісті негізгі мәселелердің бірі. Қазіргі өндірісте адамға жағымсыз әсер ететін көздер – психологиялық және ой ауыртпалығы: шу, бірқалыптылық, операцияларды тез орындау, ақпараттың үлкен көлемдерін аналитикалық өңдеу, түнгі сменадағы жұмыс және т.б. Сонымен қатар жаңа факторлардың пайда болуы – адамның басқа жұмысшылардан әлеуметтік бөлінуі. Бұл кезде оператор техникамен бірге қалады да, ол өзінің бірге істейтін қызметкерлерімен араласа алмайды. Сонымен қатар, техникалық кемшіліктер де болуы мүмкін, мысалы видеотерминал құрылысы адамның визуальды тітіркенуін туғызады да, жұмыстың тиімділігін және тиянақтылығын жоғалтуға алып келеді.

Жоғарыда айтылғандай, еңбектің қоғамдануы санитарлық-гигиеналық жағдайлары да, қауіпсіздіктің дамыған техникасын ендіруді де қамтиды. Ол үшін мәліметтер банкісін ұйымдастыруға және еңбекпен денсаулыққа жасалатын жағдайлардың, еңбек тартымдылығы арасында тәуелділіктерді бекітуге, профессионалды аурулар, олардың техникалдық шешімдер мен ұйымдастырушылық шараларға әсері саласында негізделген зерттеулер жүргізуге назар аудару қажет.

Экологиялық эффект. АЗ маңызды проблемалардың бірі қоршаған орта мен өндірісте қызмет ететін адамдардың денсаулығын қорғау болып табылады. Соңғы жылдары экология мәселелері бойынша қатты көңіл аударуы өнеркәсібі дамыған елдерде заң шығаруда байқалады. ЕО елдерінде және АҚШ-та адам денсаулығына технологиялық жабыдқтарды қолдануда қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған көптген нормативтік актілер қабылдаған.

АЗ құруда ауа бассейнін қорғауға үлкен көңіл бөлінеді. АЗ қыметіне байланысты атмосфераны ластаудың көздері технологиялық жабдықтардың жұмыс істеуінде шығатын зиянды заттар: түрпілі және металды шаң, еріткіштер булары, бояулар аэрозольдер, майлы-суытқыш сұйықтық (МСС) булары болып табылады. Осы себептен де АЗ жобасын құруда зауытты қоршайтын территорияны ағаштардың «қорғаушы» түрлерімен көріктендіруге көзделеді. Сонымен қатар зауытта қоршаған табиғи және әлеуметтік ортаға айқын қауіпті технологияларды қолданбайды. Ал егер мұндай процестер қажет болса, онда қосымша экологиялық қорғанысты қамтамасыз етеді.

Өндірістік мекемелерде максималды экологиялық тиімділікті қамтмасыз ету үшін отандық АЗ жобаларда келесідефй қағидалар болды:

1)    материалдардың қалдықтарын минималдауды қамтамасыз ететін технологияларды қолдану, қалған қалдықтарды қайта өңдеу;

2)    технологиялық жабдықтарды істейтін жұмысшыларды ММС кесуден, булар мен аэрозольдерден кабинеттерді қорғау;

3)    технологиялық материалдардың (су және т.б.) шығындарын қысқарту;

4)    өнімді бояуда ауа мен қызметкерлерді қорғау шаралары.

Қорытындылай келе, Қазақстанның АЗ пен ИӨЖ құру бойынша тәжірибесі қызығушылық тудырады. Егер оған қазір назар аудармаса, осы саланың орны толытырылмай, мемлекеттің болашағы тек импортқа тәуелді болады.

Қазір Қазақстан стратегиялық таңдау алдында тұр. Бұл таңдау оның онжылдықтарағ тағдырын шешеді. Мұндай таңдаудың қажеттігі ішкі және сыртқы факторлармен шартталған. Бүгінгі таңда экономика қайта қалпына келу фазасына келді. Бірақ жоғары макроэкономикалық берген даму импульстері салыстырмалы айтқанда таусылды. Экономикалық өсудің ішкі көздерін іздеу қажет. Олардың арасынан бәсекеге қабілеттілікті арттыру, отандық өнім өндірісін және ішкі және сыртқы нарықтарда сатуды кеңейту. Ал бұл технологиялық өзгерістерсіз мүмкін емес. Ал бқұл қазір күрделеніп келе жатқан мәселелерді шешудің амалы. Егер Қазақстан бұл процеске қосылудан бас тартса, ол әлемдік ғылыми-техникалық прогрестен артта қалып, қуатты жоғары технологиялы шетелдік трансұлттық компаниялар үшін табиғи шикізат пен өткізу нарығының көзі ретінде бақылауынан тәуелді болуы ықтимал.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

1. Өндірісітік экология анықтамасы?

2. Өндірістік экология мақсаты қандай?

Әдебиеттер тізімі.

Нег: [№1§1,5-11, №3§1,5-13,№4§3,135], Қос: 7[№2 3-8]

Лекция 2  Технология және технологиялық процестер

Мақсаты: Технология және технологиялық процестер жайлы түсінік қалыптастыру

Технология — табиғи шикізаттарды (көмір, мұнай, табиғи газ, ағаш, тағы басқа) тұтыну мүліктеріне және өндіріс құралдарына айналдырудың экономикалық тиімді әдістері мен процестері жайындағы ғылым.

Механикалық технология заттардың сырт пішінін, физикалық қасиеттерін өзгерту әдістерін зерттесе, химиялық технология заттардың құрамы мен құрылысын өзгертудің химиялық жолдарын қарастырады. Химиялық технологияның басты мақсаты - өндірістік процестердің физикалық-химиялық жағдайын зерттеу, технологиялық процестердің сұлбасын жасау, аппараттар мен приборлардың құралымын анықтау және оларды дайындайтын материалдар іздестіру.

Жаңадан жасалған технологиялық процестер ғылым мен техниканың соңғы жетістіктеріне негізделген, экономикалық жағынан тиімді қажетті технолиялық процестердің техникалық және экономикалық тиімділігін сипаттайтын негізгі көрсеткіштеріне: өнім бірлігін өндіруге жұмсалатын шикізат пен энергия мөлшері, өнімнің шығыны мен сапасы, еңбек өнімділігі, процестің өндіру қарқыны, өндірісті іске қосуға жұмсалатын қаражат, өнім құны, т.б. жатады. Химиялық технология әдістері химия, металлургия, құрылыс материалдары мен силикаттар, тері, тамақ, тоқыма, т.б. өнеркәсіп салаларында пайдаланылады.

 

Лекция 3 Өндірістік қалдықтар.

Мақсаты: өндірістік және улы қалдықтардың қоршаған ортаға әсері және оны жою жолдарымен танысу

Лекцияның қысқаша мазмұны:

Қалдықтар- адам баласының кез келген шаруашылық іс-әрекеті әртүрлі қалдықтар мен биосфераны ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен фауна түрлерінің қысқарылуына, қоршаған ортаға тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Қазіргі кезеңдегі ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес әбден жетілдірілген технологияның жоқтығына байланысты. Оларды өңдеп құнды өнімдер алу әзірше жолға қойылмаған. Сондықтан бұларды сақтауға,жоюға,тасуға, көмуге,зиянсыз түрде айналдыруға көптеген қаражат, энергия жұмсалып жатыр. Қалдықтар шығаратын негізгі көздерге өнеркәсіп, ауылшаруашылығы,үй-жай шаруашылығы жатады. Осыған байланысты қалдықтар үш топқа- өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, тұрмыстық болып бөлінеді. Өнеркәсіп қалдықтарының мөлшері бір адамға шаққанда тұрмыс қалдықтарынан 20 еседен артық келеді.

      Тұрмыстық қалдықтар- тұрмыстық  жағдайда пайда болатын әр текті қатты қалдықтар мен қоқыстар жиынтығы. Олар қағазды, шыныны, металды,  азықтық қоқысты және т.б енгізуі мүмкін. Ірі қалаларда тұрғынға шаққанда жылына 300-350 кг. Тк пайда болады. Дамыған елдерде бұл көрсеткіш жоғары; Америка-744,  Австралия-681, Канада-653, Нидерланд-599 кг\жыл. Т.қ-дың алып кету және жою табиғатты қорғаумен, қала ортасының тазалығын және халықтың денсаулығын сақтау мен байланысты шар-ның маңызды мәселелерінің бірі болып саналады.

       Энергетика өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсерін қарастыратын болсақ, оның зиянды әсері отынды жер қойнауынан шығарғаннан бастап электр энергиясына айналдырған және тұтынушыларға берген кезеңдердің бәрінде орын алады. Ластаушы компонеттердің түрі мен мөлшері қолданылған отынның табиғатына, химиялық құрамына және жағу технологиясына байланысты.

      Қатты отынды (көмір,жертезек,ағаш,қамыс, т.б) жаққанда күл, смола, күкірт пен көміртек оксидтері, шаң бөлінеді. Екібастұз көмірін қолданғанда шығатын күлдің мөлшері Қарағандының шығатын күл көлемінен анағұрлым жоғары, оның себебі сапасының төмендігінде. Орта есеппен ЖЭО сағатына 5 тоннадай күкіртті ангидридпен және 16-17 т күлмен ауаны ластап отырады.

     Сұйық отынды (мұнай мен оның өңделген өнімдерін) қолданғанда ауаға бөлінетін заттар күкірт пен көміртектің қосылыстары. Ал газды отынды (табиғи немесе сұйылтылған газ) жаққанда қоршаған орта тек азот оксиді мен ластанады.

      Отынның химялық құрамында қандай элементтердің қосылыстары болса, жаққанда солардың оксидтері мен басқа да  қосылыстары қоршаған ортаға таралады. Отын жаққанда табиғи ортаның ластануын азайту үшін шаң-газ ұстайтын қондырғыларды қолданған орынды. Осындай қондырғылар зиянды заттардың 90-95% ауаға жібермеуге мүмкіндік туғызады. Оттықтан алынған күл мен шлактардың үйінділердің сақтау біраз жер көлемін қажет етумен қатар желмен ұшып литосфераның аумақты көлемін ластайды.

      Қоршаған ортаға қош пен күлдің тигізетін әсері оларды оттықтан алуға қолданылған әдіске де тәуелді келеді. Шаң мен қатар қоршаған ортаны ластайтын заттардың бірі отынды тасығанда, жинағанда оның тотығу салдарынан пайда болған қосылыстар.

      Атмосфераға тасталған зиянды заттардың таралуы сол жердің адыр-бұдырлы бедеріне, желдің жылдамдығына, ауаның температурасына, бұлттылықтың биіктілігіне байланысты болады. Мысалы; ЖЭС конденсаторларының салқындату жүйесіндегі ірі сусалқындатқыштар станция аймағының микроклиматындағы судың мөлшерін жоғарлатып, тұманның пайда болуына, кейде сіркіреп жаңбыр жаууына, ал қысты күні қырау мен көк мұздың болуына себебін тигізеді. Ауаға тасталған зиянды компоненттер және тұман бір-бірімен әрекеттесу нәтижесінде тұрақты қатты ластанған ұсақ дисперсті бұлт, яғни тұмша (смог) түзіледі. Тұмшаның адам денсаулығына тигізетін залалы айтарлықтай.

      Энергетика салқын судың көп мөлшерін жұмсайтын салаға жатады, судың 99% электр мен жылу энергиясын өндіруге жұмсалады. Негізінде ЖЭС мен АЭС-ларында суды көп мөлшерде пайдаланушы турбина конденсаторлары. Конденсаторларды салқындатуға ЖЭС-да 1 кВт\сағат энергия алу үшін 120 кг, ал АЭС-на 220 кг су қажет. Судың біразы басқа да әртүрлі агрегаттарды салқындатуға қолданылады,осыған байланысты жылу электростанциялары қоршаған ортаны жылумен ластандыратын көзге жатады.

      Электростанциялардың ақаба сулары арқылы суаттар мұнай өнімдерімен, әртүрлі қалқыған бөлшектермен, хлоридтермен, сульфаттармен, ауыр металдардың тұздарымен, күкірт сутекпен, т.б заттар мен ластанып отырады.

      Атом электростанцияларына келетін болсақ,  оны дұрыс қолданса, атмосфераға тигізетін әсері органикалық отынмен жұмыс істейтін ЖЭС-ның әсерінен анағұрлым зиянсыз. Себебі АЭС жұмыс істегенде атмосферадағы оттек пен көмір қышқыл газының мөлшерін өзгертпейді, оның басқа химиялық  құрамына да әсері жоқ. Қоршаған ортаны ластайтын негізгі фактор болып радиация көрсеткіші саналады. Радиацияны қоршаған ортаға шығару үшін ядролық реакция жүретін реактор көп жүйелі қорғау жүйесімен қамтамасызданады. Ең қауіпті жағдай АЭС  апатқа ұшыраған сәтте орын алады, себебі қоршаған ортаға бақылауға көнбейтін радация таралады.

Кәсiпорындардың және тұтынудың қалдықтар

Облыста қатты қалдықтардың көбіне кәсiпорындардың қалдықтары құрайды, 2009 ж. І ж/ж күтілудегі көлемі 552,801 мың тонна, оның ішінде 469,633 мың тонна (85% қалдықтардың жалпы санынан) «СолтҚазЭнерго Петропавл» ЖШС күл-қожат құрайды, 77,336 мың тонна (14 %) ашылған тұқымдар. Өндіріс қалдықтардың 2009 жылы қайта өндеуі өткізілген жоқ.  Облыста қатты қалдықтардың көбіне кәсiпорындардың қалдықтары құрайды, 2009 ж. І ж/ж күтілудегі көлемі 552,801 мың тонна, оның ішінде 469,633 мың тонна (85% қалдықтардың жалпы санынан) «СолтҚазЭнерго Петропавл» ЖШС күл-қожат құрайды, 77,336 мың тонна (14 %) ашылған тұқымдар. Коммуналдық-тұрмыстық қалдықтар 2009 ж. І ж/ж –76,229 * мың тонна құрайды, ал 2008 ж. І ж/ж –76,545 мың тонна, тұрғындардың кетуіне байланысты 0,316 мың тоннаға азайды. ҚТҚ негізгі массасы компоненттерге бөлмей ашылып тұрған үйінділерге шығарылады, олардың көбі ҚР экологиялық заңнамасының талаптарына сәйкес келмейді. Сонымен, ҚТҚ баланысты басты мәселе оларды елдімекендерден шығарып жою (қайта өндеу, кәдеге жарату) немесе қауіпсаздандыру керек. «2005-2007 ж.ж. арналған СҚО бойынша қоршаған ортаны қорғау» бағдарламасына сәйкес облыс орталығында қалдықтарды басқару бағдарламасы әзiрленді. Бағдарламада ҚТҚ реттеп жинауды көздейді.  Қазіргі уақытта қоқысты бөліп жинау жүйесін енгізу бойынша жұмыс өткізіліп жатыр. Оны үш түрге бөледі: әртүрлі ыдыстар, астың қалдықтары мен қалған қоқыстар. 2005 жылдың аяғынан бастап Петропавл қ. өтелген сынабы бар шамдарды жинап демеркуризацияға Лисаковск қ. апаратын пункт бар. Есепті кезенде кәсіпорындар мен ұйымдардан 4601 шам және 126 градусник қабылданды, демеркуризацияға (2008 ж. қалдықтарын есептегенде) 6513 шам, 2 градусник апарылды.  Солтүстік Қазақстан облысы денсаулық сақтау басқармасының мәліметі бойынша кәдегежаратылған медициналық қалдықтардың көлемі 85146,62* килограмм құрады, соның ішінде Петропавл қ. бойынша – 55392,64* кг, облыс аудандары бойынша – 29753,98* кг.  Биоорганикалық және медициналық қалдықтарды жинап кәдеге жарататын ұйымдар: «Экомедзертхана» ЖШС, Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында орналасқан; «3-і қалалық аурухана» КМК, Петропавл қ. 2008 ж. жергілікті бюджеттен медициналық қалдықтарды кәдеге жарату үшін «NEWSTER – 10» қондырғы сатып алынды; «Урал-К-Тред» ЖШС, Петропавл қ., бекітілген келісім шарттарға сәйкес облыс және қаланың медициналық ұйымдардан қалдықтарды жинап кәдеге жаратуға «Металлқұрылыс базасы» ЖШС, Ақмола облысы көкшетау қаласында орналасқан, апарады. 01.07.09ж. жағдай бойынша қауіпті қалдықтар дың 5981 паспорты тіркелді. Паспорттарды 594 кәсіпорын ұсынды, соның ішінде Петропавл қ. бойынша – 150 кәсіпорын.

Қоршаған ортаны ластау учаскелерінің 548 паспорты тіркелді, 18 – Петропавл қ. бойынша.

Қалдықтар туралы ақпарат

2009 ж. І ж/ж

2008 ж. І ж/ж

ЖЭО қалдықтары (есептiк кезенде), мың тонна

469,633*

449,898

ЖЭО қалдықтары (бүкiл қызмет уақытында), мың тонна

38800,83

37933,689

Екiншi рет шiкi зат ретiнде қолданылды, мың тонна

-

-

Есепті кезеңде тұрмыстық және тұтыну қалдықтарды басқару мәселесі бойынша 41 бұзушылық анықталды, 41 жазбаша өкім берілді, айыппұл түрінде әкімшілік шаралар қолданылды. 43 айыппұл 1163,727 мың теңгеге салынды, 23 айыппұл 588,874 мың теңгеге өтелді, 3 талап 61835,195 мың теңгеге қойылды.

Біздің міндетіміз- экологиялық жағдайды тұрақтандыруды қамтамасыз ету. Бұл үшін:

Аймақтық деңгейде мемлекеттік басқарманың табиғатты қорғау жұмысын жүзеге асыру ауқымында:

  1.  Өндіріс қалдықтарымен оны тұтынуды басқару жүйесін енгізу, бұрыннан келе жатқан ластануды жоюды жалғастыру;
  2.  Келешекте аймағымыздың экологиясы мен қоршаған ортаны қорғау облысында ғылыми жұмыстар жүргізу; Табиғи ресурстарды қолданудың рациональдық сызбасын әзірлеу.
  3.  Экологиялық мәліметтердің сараптамасы мен жинақтау үрдістерін автоматтандырудың аймақтық мониторингтік жүйесін жүзеге асыру. Қоршаған орта компоненттерінің жай-күйі мониторингінің автоматтық бекеттері мен бақылаудың телеметриялық жүйесін дамыту.
  4.  Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралардың қаржыландырылуы ұлғайса, экологиялық мәселелердің шешілуіне қаражат бөлінсе.

Аймақтың экономикасының экологиялануы бойынша:

  1.  Өндіріс облысындағы  энергиялық - ресурстық тиімділікті арттыру, қуаттың альтернативті көздерінің дамуына ерекше көңіл бөлу;
    1.  Қоршаған ортаны қорғау облысындағы кәсіпорындардың экологиялық қарқындылығына шаралар әзірлеу, өндірістің экологиялық сенімділігінің деңгейін арттыру, экологиялық аудит процедураларын енгізу;
    2.  Экологиялық нейтральды өндіріс пен жергілікті экологиялық бағдарланған және қорғау айналасындағы технологияларды дамыту, шағын және орта бизнес жұмысына экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
    3.  Экологиялық туризмнің дамуына белсенді түрде қолдау жасау.

Лекция 4 Ресурс үнемдейтін технологияларды құрудың негіздері 

Мақсаты: Инновациялық технологияларының Қазақстандағы дамуы туралы сипаттама беру

жоспары :

1.Ағымдағы жағдайды талдау

2.Инновациялық өнім әзірлемесінің негіздемесі

3.Жаңа технологияларға ұсынысты қалыптастыру

4.Ақаба суларының ластану дәрежесі

Әлемдік экономиканың жаһандануы аясында Қазақстан бірқатар проблемаларға кезікті, олар: экономиканың шикізаттық бағыттығы, әлемдік экономикамен елеусіз ықпалдасу, өндірістік инфрақұрылымның дамымағандығы, кәсіпорындардың жалпы техникалық және технологиялық артта қалуы, ғылым мен өндіріс арасында шынайы байланыстың болмауы, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың (бұдан әрі - ҒЗТКЖ) қаржыландырудың болмауы және т.б.

 

1.Ағымдағы жағдайды талдау

 1. Саланың (сектордың) ағымдағы жағдайына баға беру, сондай-ақ бұл саланың (сектордың) елдің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуына әсері

Қазақстанда реформалар жеткілікті түрде ұзақ уақыт бойы жүзеге асырылып жатқанына қарамастан, елде инновациялық экономиканы қалыптастыру бағытында елеулі үдерістер байқалмай отыр. Мысалы 2009 жылы экономикада білімді пайдалану деңгейі индексіне (КЕІ) қарағанда (3.1.1-сурет) Қазақстан Чили, Малайзия және Түркия сияқты елдердің халықтың жан басына шаққанда ЖІӨ деңгейімен салыстырғанда артта қалып келе жатыр. Басқа сөзбен айтқанда, қазақстандық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі төмен.

 

 

3.1.1-сурет - экономикада білімнің қолданылуы

 

КЕІ индексі бойынша (экономикадағы білімнің қолданылу деңгейі) елді тек халықтың табысы айтарлықтай төмен Ямайка және Моңғолия сияқты елдермен салыстыруға болады. Бұған қоса, Innovation System (3.1.2-сурет) индексі бойынша Қазақстанды жан басына шаққанда ЖІӨ көлемі 18 есе аз болып Африканың Ангола, Зимбабве сияқты елдерімен салыстыруға болады.

 

 

3.1.2-сурет - Инновациялық жүйе

 

Жалпы алғанда, Қазақстанда қалыптасқан жағдайды бағалау ұлттық инновацияларды қолдау жүйесі мен енгізу әлсіз деген тұжырым жасауға мүмкіндік береді, себебі елде отандық және шетелдік білімді ұлттық байлыққа айналдырудың тиімді жүйесі жоқ.

Кәсіпорындардың инновациялық белсенділігі.

2009 жыл ішінде технологиялық инновацияларға арналған күрделі және ағымдағы шығын 61050,9 млн. теңгені құрады. (2008 жылы - 113460,1 млн. теңге). Бұл ретте, технологиялық инновациялармен байланысты машиналар мен жабдықтарды сатуға кеткен шығын 78,2% болса, жаңа өнімдерді, өндірістік үдерістерді зерттеу мен әзірлеуге 12%, жаңа технологияларды сатып алуға 2,1% жіберілген. Инновациялық қызметті жүзеге асыруымен байланысты шығындардың 80 %-ы үдерістік инновациялар болып табылады, яғни жаңа өнімдерді зерттеу мен әзірлеуге сұраныс жоқ.

2009 жылдың қорытындысы бойынша республиканың 10096 кәсіпорындарында инновациялық қызметінің статистикалық бақылауы жүргізілді, олардың ішінде тек 399 шаруашылық субъектілерінде технологиялық инновациялары бар (жаңа өнімді немесе өндірістік дәрісті әзірлеу және енгізу). Салыстыру үшін 2008 жылы бұл көрсеткіш 447 кәсіпорындарды құрады. Осылайша кәсіпорындардың инновациялық белсенділігі төмендеп отырғаны байқалуда.

Ғылыми-зерттеу институттары.

Ғылыми ұйымдар қызметіне жасалған талдау инновациялық өнімдерді жасау бойынша көптеген жобалар өңірлік немесе ғылыми-техникалық тапсырыс емес, әзірлеушілер бастама білдірген жобалар екенін көрсетті, яғни әзірлеушілердің өздері қандай да бір тауарды әзірлейді де, кейіннен оның пайдалануын айқындауға және бұл өнертабыстардың сатып алушыларын табуы керек.

Сонымен, мемлекеттік тапсырыс өз кезегінде бизнестің қажеттіліктерімен тікелей байланысты емес және мемлекеттік органдар дербес айқындайды. Бұл ғылым мен кәсіпорындар арасындағы байланыстың жоқ екенін көрсетеді.

Инноваторлар мен инновацияларды тұтынушылар арасындағы байланыстырушы буын ретіндегі коммерцияландыру офистерінің желісін құру және дамыту үшін қалыптастырылған базаның болмауы институционалдық кемшіліктердің бірі болып табылады.

2.Инновациялық өнім әзірлемесінің негіздемесі

 

 

3.1.3-сурет - Инновациялық өнімнің әзірлемесіне негіздеме, әзірлемелер саны

 

Осылайша, қазақстандық қолданбалы ғылымды басқару мен қаржыландыру бизнес алдында тұрған технологиялық сипаттағы нақты індеттерді шешуге емес, елеулі шамада ғылыми мүддені қанағаттандыруға  бағытталған. Бұл модель халықаралық нарықтарда бәсекелесе алатын серпінді салалар мен өндірістерді құруға ыңғайлы емес екені анық.

Университеттер.

Табысты шетелдік тәжірибені талдау бұл үдеріске жоғары оқу орындарын тарту инновациялар генерациясы тиімді жүйесінің негізгі талаптарының бірі болып табылатын көрсетті.

2009 жылы Қазақстанның кәсіпорындары мен университеттерінің бірлескен 15 жобасы іске асырылды, ол ынтымақтастық деңгейінің өте төмен екенін көрсетіп отыр. Бір жағынан бұл кәсіпорынның инновацияларды жаппай енгізуге уәждерінің жоқтығымен, екінші жағынан біздің жоғары оқу орындарымыз ұсынатын зерттеу қызметтерінің сапасы деңгейінің жеткілікті түрде емес екендігімен түсіндіріледі. Бұл проблема өз кезегінде, ЖОО-ның өз ғылыми құзыретін дамытуға уәждерінің жоқтығымен туындаған, өйткені, олар негізгі табысты Батыс университеттеріне қарағанда білім қызметтерін көрсетуден алады.

Бұл диспропорция зерттеу персоналы сапасының нашарлауына, жастардың ғылыми қызметке қызығушылығының азаюына және т.б. алып келеді.

Венчурлік қорлар.

Венчурлік қорларды мемлекеттік қолдауға қарамастан, нәтижелер венчурлік қорлардың өздерінің және олар іске асыратын жобалар санының аз екендігін көрсетіп отыр. Мұның негізгі себебі қызықты инновациялық жобалардың тапшылығы, инноваторлардың венчурлік қаржыландыру мүмкіндіктері туралы ақпарат алмауы, қаржыландырудың шектеулі көлемдері болып табылады. Бұл әлсіз венчурлік инфрақұрылымды қалыптастыруға алып келді, ол негізінен Алматы қаласында шоғырланған.

Бұл ретте, тәжірибе көрсетіп отырғандай, венчурлік қорлар өздері орналасқан орынның тікелей маңында ғана операциялар жасайды, өңірлерде олардың қызметі мүлде жоқ. Бұдан өзге, венчурлік капиталистерді - «бизнес-періштелерді» дамыту үшін жағдай жоқ. Елде олардың шамалас саны туралы деректер жоқ, олардың қызметі ресми түрде кәсіпкерлік болып танылмайды. Бұл ретте, инновациялық қызметке қатысты бір де бір заң венчурлік қаржыландыруды тиісті түрде көрсетпейді және осының салдарынан оларды заңнамалық деңгейде қолдау болмай отыр.

Зияткерлік меншік.

Қазақстан Республикасының Ұлттық патенттік жүйесі әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық реформаларды жылжытуға, нарықтық қатынастарды кеңейтуге және елдің зияткерлік әлеуетінің өсуіне жәрдемдесетін маңызды стратегиялық ресурс болып табылады.

Елдің үдемелі индустриялық-инновациялық дамуы жағдайында патенттік жүйе Қазақстанда зияткерлік меншік құқығымен қорғалған тауарлар мен қызметтерді шығару үшін қолайлы инновациялық ахуал қалыптастырудың және Қазақстан Республикасын жаһандану жағдайында халықаралық экономикалық қатынастардың тең және бәсекелестікке қабілетті әріптесі ретінде бекітудің қажетті және жеткілікті патенттік-құқықтық, патенттік-ақпараттық және институционалдық жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған.

Өнеркәсіптік меншіктің айрықша құқығының жедел құжаты ретіндегі инновациялық патент жергілікті жаңашылдыққа және өнеркәсіптік қолданушылыққа сараптама нәтижелері бойынша берілетін, нарыққа инновацияларды жедел шығару құралдарының бірі болып табылады.

Қазақстандағы ұлттық инновациялық жүйе 2003 жылы институционалдық және физикалық инфрақұрылым түрінде қалыптаса бастаған болатын: жобалау қаржыландыру «Ұлттық инновациялық қор» АҚ (бұдан әрі -«ҰИҚ» АҚ) тұлғасында, инжиниринг және технологиялар трансферті «Инжиниринг және технологиялар трансферті» АҚ (бұдан әрі - «ИТТО» АҚ) тұлғасында, венчурлік қаржыландыру «ҰИҚ» АҚ-ның қатысуымен бірқатар венчурлік қорлар тұлғасында және физикалық инфрақұрылым Алматы, Қарағанды, Орал қалалардағы 4 технопарк, сондай-ақ, Алатау АТП түрінде болды.

Алайда, тәжірибе көрсетіп отырғандай инфрақұрылымдар элементінің өзін құру инновациялық белсенділіктің өсіміне әкелген жоқ. Осыған байланысты Ұлттық инновациялық жүйені (ҰИЖ) қалыптастыруға, оның элементтерінің (инновациялық қолдаудың «тізбегіндегі» жеткіліксіз буындарды толықтыруды қоса алғанда) тиімділігін арттыруға, сондай-ақ түпкі мақсаттарға қол жеткізу үшін бұл элементтердің өзара іс-қимылын күшейтуге және үйлестіруге арналған жаңа әдістерді әзірлеп, іске асыру қажет болады.

2. Аталған саланың (сектордың) күшті және әлсіз жақтарына, мүмкіндіктер мен қауіп-қатерлерге талдау жасау.

Жүргізілген SWOT талдау нәтижесінде ҰИЖ-ні дамытудың мынадай факторлары анықталды:

 

Күшті жақтары

Әлсіз жақтары

1. Саяси тұрақтылы

2. Табиғи ресурстардың бар болуы

3. Орта және жоғары білім берудің қамту кеңдігі

4. Ел басшылығының ҰИЖ тиімділігін арттыру бойынша  араларды саяси қолдауы

5. Мемлекеттік органдарда қатаң субординация мен тәртіпке негізделген биліктің мықты тігі

6. Инновациялық және қаржылық инфрақұрылымның бар болуы

7. Инновациялық жобаларды венчурлік және жобалық қаржыландыру тәжірибесінің болуы

1. Ғылым, технология және инновация саласында мемлекеттік саясатты іске асырудың жеткіліксіз дәйексіздігі

2. ҰИЖ-нің ұлттық, өңірлік салалық деңгейлерін үйлестіретін жүйесінің болмауы (өңірлік деңгейдегі жұмыста нақты қалыптасқан тәсілдердің болмауы)

3. Кәсіпорындардың төменгі бастапқы технологиялық және басқару деңгейі

4. Жоғары білікті кадрлардың тапшылығы

5. Инновацияны енгізу арқылы еңбек өнімділігін арттыру мүмкіндіктері туралы әлсіз хабардар болу (әлсіз инновациялық мәдениет)

6. Шағын ішкі тұтынушы нарық

7. Ғылым мен өндірістің арасындағы қалыптасқан алшақтық

8. Өнертабыстар мен өнеркәсіптік үлгілерге арналған сақтау құжаттарын алудың ұзақ мерзімдері

9. Өнертабыстарға арналған қазақстандық өтінімдердің 1% азы Әлемнің басқа елдерінде патенттеледі

10. Бизнес пен ғылыми қоғамдастық өкілдерімен өзара іс-әрекетті тиімді тетігінің болмауы

11. Технологиялар трансферті саласындағы білікті персоналдың жетіспеушілігі

Мүмкіндіктер

Қауіп-қатерлер

1. Өнеркәсіп пен ғылым арасындағы өзара іс-әрекетті жақсарту есебінен ҰИЖ тиімділігінің өсуі

2. Технологиялар трансферті есебінен еңбек өнімділігінің анағұрлым артуы

3. Анық бәсекеге басымдылықтар және ғылыми дайындамалар болуы есебінен перспективті жоғары технологиялық салалардың қатарындағы көшбасшылық

4. Ықпалдастыру үдерістері есебінен жоғары технологиялық тұтыну нарығының өсуі (Кеден Одағы, ДСҰ және т.б.).

5. Зияткерлік ресурстарды қайтару үшін жағдайлар жасау

1. Дамушы елдер арасындағы

инновациялық даму саласында бәсекелестіктің нығаюы

2. Дамушы елдердің ғылыми-технологиялық және өндірістік деңгейде үлкен ауытқуы

3. Шикізатқа арналған бағаның жоғары өсуінен экономиканың шикізаттық бағытталуын бекіту

4. Экономиканың жоғары шоғырлануы

5. Мемлекеттік саясатта басымдылықтарды ауыстыру

6. Жеткіліксіз қаржыландыру

7. Зияткерлік ресурстардың кетуі

8. Білім сапасының төмендеуі

9. Инженерлік-техникалық мамандықтардың салыстырмалы төмен танымалдығы

10. Шетелдік жоғары технологиялық компаниялар тарапынан ұлғаймалы бәсекелестік

 

3. Тиісті саланың (сектордың) негізгі проблемалары, үрдістері және дамуының алғышарттары

ҰИЖ-нің дамуын тоқтататын негізгі факторлар ретінде мыналар көрсетілген:

1. Инновацияларды дамудың бірыңғай стратегиясының болмауы;

2. Инновациялық даму институттары және шешімдер мен жауапкершіліктің бірыңғай орталығы арасындағы үйлестірудің болмауы;

3. Кәсіпорындардың төмен инновациялық белсенділігі және инновацияларға сұраныстың болмауы;

4. Экономиканың нақты секторының қажеттіліктері мен нақты іске асырылатын стратегияны жасауды есепке алмағанда, инновациялық инфрақұрылымның ретсіз дамуы;

5. Ғылым мен бизнестің әлсіз байланысы;

6. Инновациядағы инвестицияларды ұстап тұратын капиталдың жоғары құны, сондай-ақ инновациялық шағын компанияларды қаржыландыру үшін венчурлік капитал нарығының дамымағандығы;

7. Әлемдегі алдыңғы қатарлы технологиялардың іс жүзінде талдауының мен олардың Қазақстан Республикасында пайдалану мүмкіндіктерінің болмауы.

Инновациялық даму секторындағы жоғарыда аталған себептер салдарларынан мыналар байқалады:

шетелдік мектептермен салыстырғанда отандық ғылымның әлсіз бәсекеге қабілеттігі, жеке сектор үшін ҒЗТКЖ-ны өткізудің жоғары қатері (шығындарды ішінара өтеу) және мемлекет тарапынан қолданыстағы қатерлерді бөлудің болмауы;

ұзақ мерзімді технологиялық жоспарлаудың ғылыми-негіздемелік жүйенің болмауы;

технологиялар трансферті бойынша қызметтердің дамымауы;

зияткерлік меншік құқығының әлсіз қорғанысы мен технологияларды коммерциялау бойынша кәсіби қызметтердің болмауы;

- зияткерлік меншік объектілерін патенттеу мерзімдерінің ұзақтығы;

- шетелде патенттелген индустриялық-инновациялық даму саласындағы отандық зияткерлік меншік объектілерінің жеткіліксіз саны;

өңдеуші өнеркәсіптегі тікелей шетелдік инвестициялардың төмен деңгейі;

жаңа өнімді әзірлеу және үдерістер саласындағы білікті техникалық кадрлардың тапшылығы;

қоғамның (әсіресе жастардың) инновациялық және ғылыми-техникалық тақырыпқа қызығушылығы мен оның инновациялық салаға тартылуының төмендігі және өнімділікті арттыруға бизнесті әлсіз ынталандыруы.

Аталған мәселелердің шешу экономиканың тиісті секторы дамуының алғышарттары ретінде қарастыруға болады.

4. Индустриялық-инновациялық қызметті мемлекеттік реттеудің қолданыстағы саясатын талдау

Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі индустриялық-инновациялық даму саласындағы саясатты әзірлеу мен іске асыруға жауапты уәкілетті мемлекеттік орган болып табылады, оның функцияларына мыналар кіреді: инновациялық қызметінің басым бағыттары бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстарды енгізу; инновациялық гранттарды бөлу; инновациялық гранттар есебінен жүзеге асырылатын инновациялық жобаларды іске асыру мониторингін жүргізу және орындау тиімділігін бағалау; инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау туралы Қазақстан Республикасының заңнамасын орындауды, оның ішінде инновациялық дамудың шаралар кешенін атқаруды мемлекеттік бақылау.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі елде жүргізілетін барлық іргелі және қолданбалы зерттеулерді қалыптастыруға, іске асыруға және үйлестіруге, ғылыми-зерттеу инфрақұрылымның жағдайы мен дамуына, ғылыми кадрларды даярлау мен біліктілігін арттыруына, сондай-ақ, мемлекеттік бюджет есебінен іске асырылатын ғылыми жобалар мен бағдарламалардың Мемлекеттік ғылыми-зерттеу сараптамасын жүргізуге жауапты болып табылады.

Елдегі инновациялық қызмет Қазақстан Республикасының «Инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау туралы» мен «Ғылым туралы» Заңдарымен реттеледі.

Инновациялық қызмет саласындағы қолданыстағы заңнаманың кемшілігіне елдің инновациялық-технологиялық дамуы саласындағы бірыңғай мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға жауапты орталықтың болмауы және тиісінше мемлекеттік органдар мен институттар, ғылыми-зерттеу ұйымдары мен экономиканың нақты секторлар кәсіпорындары арасындағы бірыңғай инновациялық және үйлестіру стратегиясының болмауы жатады.

5. Индустриялық-инновациялық дамудың шетелдік жағымды тәжірибесіне шолу

Инновациялық-қабілетті бизнестің сындарлы көлеміне қол жеткізу индустриялық дамыған елдерде маңызды рөл атқарады. Салыстыру үшін Қазақстанмен экономика құрылымы мен өзге де факторлар бойынша ұқсас елдер Канада мен Австралияда компаниялардың жалпы санынан инновациялық-белсенді бизнестің үлесі тиісінше 65% және 50% құрайды, Канадада бұл ретте олардың ішінде шамамен 12,2% әлемдік деңгейдегі бір жаңалықты жасайтын болатын.

Экономикалық дамыған елдердің тәжірибесі жаһандық экономикалық бәсекелестіктегі экономиканың тұрақты өсуі өндіріске жаңа технологиялар мен әзірлемелерді енгізудің жоғары деңгейімен негізделген. Әр түрлі бағалар бойынша дамыған елдердің 70-тен 100%-ға дейін өсуі бүгінгі күні инновацияларды пайдалану есебінен қамтамасыз етіледі.

Экономистердің бағалауы бойынша ҒЗТКӘ-ге арналған шығындардың 0,1% өсуі ЖІӨ-ні ұзақ мерзімді перспективада шамамен 1,2% ұлғайтуға мүмкіндік береді.

Әлемдік тәжірибеде жеке секторда ҒЗТКӘ-ны ынталандырудың екі негізгі әдісі қолданады: гранттар мен мемлекеттік бағдарламалар арқылы тікелей қаржыландыру және салық жеңілдіктері арқылы жанама субсидиялау.

Өнеркәсіпті дамыған елдерде мынадай салық жеңілдіктері анағұрлым жиі пайдаланылады:

жаңа жабдықтар мен құрылыстарға капитал салу көлеміндегі табысқа жеңілдік;

жиі ұлғаймалы коэффициентті қолдана отырып, ТҚЖ-ға шығындар мөлшерінде табыс салығына жеңілдік;

әдетте ғылыми зерттеулерде пайдаланылатын жабдықтардың жеке арналған шығыстарды ағымдағы шығындарға жатқызу;

салық салынбайтын және ҒЗТКӘ-ны жүргізуге жіберілетін пайданың есебінен арнайы мақсаттағы қорларды құру;

зияткерлік меншіктен кірістерге төмендетілген ставкалар;

төмендетілген ставкалар бойынша табысқа салық салу (шағын кәсіпорындар үшін);

ҒЗТКӘ-ны жүзеге асыратын кәсіпорындарға салық кредиттері мен каникулдары.

Бұдан басқа шетелде зерттеулердің перспективалық бағыттары үшін ұзақ мерзімді кредиттер беру жолымен ТҚЖ-ы үкіметтік кепілдігімен ынталандыру тәжірибесі кең пайдаланады. АҚШ-та ресми үкіметтік құжаттарда ғылыми-технологиялық салаға капитал салу тіптен «болашаққа инвестициялау» деп аталады, ал ТҚЖ саласы стратегиялық ұлттық мақсаттарды жүзеге асырудың тиімді тетіктері ретінде қарастырылады.

Әлемнің көптеген дамыған елдерінде мемлекеттік ғылыми-техникалық саясаттың өңірлік құраушысын пайдалану үрдісі үлкен маңызға ие болып отыр, бұл жекелеген өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуының тең емес деңгейлерімен түсіндіріледі.

Бұдан өзге, индустриялық-инновациялық қызмет және тауарлық белгілерді қорғау саласындағы зияткерлік меншік объектілерін патенттеу жүйесі әлемдік практикада инновациялық белсенділікті жоғарылатудың құралдарының бірі болып табылады.

Канада, Швейцария, Қытай, Германия, Франция, Ресей және басқа да сияқты экономикалық дамыған елдерде индустриялық саладағы зияткерлік меншік объектілерін тиісті өнеркәсіптік ведомстволар патенттейді.

Қазіргі уақытта, тауарлық белгілерді қорғау саласындағы өңірлік халықаралық ұйымдар жоқ. ТМД елдерінің Еуразиялық кеңістіктегі тығыз ықпалдасуына байланысты (Кеден Одағын құру, Бірыңғай экономикалық кеңістік) тауарлық белгілерді қорғауды реттеу саласында проблемалар одан сайын туындайтын болады, өйткені тауарлық белгілердің аумақтық сипаттағы қорғауы бар.

Осыған байланысты, тауарлық белгілерді қорғау саласындағы Еуразиялық ұйымды құру қажет. Қазақстан Республикасы болжамды ұйымның орналасу орны болуы мүмкін. Мысалы, Мәскеу қ., Ресей осындай Еуразиялық патенттік ұйымның (патенттерді қорғау саласында) орналасқан орны болып табылады.

3.Жаңа технологияларға ұсынысты қалыптастыру

 Жаңа технологияларға тұрақты ауқымды ұсынысты қалыптастыру технологиялық сараптама мен аудит жүргізу жолымен, сондай-ақ технологияларды енгізу мен таратудың қаржылық ынталандыру шараларымен тұрақты мониторинг пен өнеркәсіп салаларының технологиялық қажеттіліктерін анықтай отырып, жүйелі түрде байланысты болуы тиіс.

Алға қойған мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді іске асыру қажет:

технологиялық сараптаманы жүргізу нормативтік құқықтық базаны қалыптастыру;

технологиялық аудиттің нәтижелері негізінде жаңа технологияларда (сұраныс) өнеркәсіп қажеттіліктерінің тізбесін қалыптастыру;

жаңа технологиялар мен әзірлемелер (ұсыныстар) туралы ақпаратқа қол жетімділігін, оның ішінде технологиялар трансферті жүйесінің дамуы арқылы да қамтамасыз ету;

конструкторлық бюроны, инновацияларды (білім) тарату орталықтарын, коммерциялау орталықтарын және т.б. құруды қоса алғанда, ғылыми-инновациялық инфрақұрылымды дамыту;

инновациялық гранттарды, оның ішінде, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды жүргізуге, сондай-ақ, оның тиімділігін (өнімділігін) арттыруға бағытталған бизнестің қолданбалы зерттеулерге шығындарды ішінара өтеу бағдарламасын іске асыруға инновациялық гранттарды ұсыну.

1. Технологиялық сараптама құны он мың есептік көрсеткіштен асатын және мемлекеттік бюджеттен қаржыландыру алуға үміткер (инновациялық және ғылыми гранттарды қоспағанда) немесе мемлекеттік бағыныстағы ұйымдардың қаражаты есебінен инновациялық жобалар мен бағдарламалардың мемлекеттік сараптаманың ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.

Технологиялық сараптама ережелері, объектілері, өлшемдері мен тәртібі және басқа да байланысты нормативтік құқықтық актілерді индустриялық-инновациялық даму саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган мүдделі салалық ведомстволармен бірлесіп әзірлейді және белгіленген тәртіппен бекітіледі.

Технологиялық сараптаманың құрылатын нормативтік-құқықтық базасы атап айтқанда, ұсынылған технологиялық жобаларды қаржыландыру негіздемесін, болашақта ескірген немесе перспективалы емес технологиялар трансфертін болдырмау, сондай-ақ мәлімделген іс-шараларды қаржыландырудың қайталануын болдырмауды қамтамасыз етуі қажет.

Технологиялық сараптаманы жүргізуді Технологиялық даму жөніндегі ұлттық оператордың қолдауымен индустриялық-инновациялық даму саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган жүзеге асыратын болады.

2. Жаңа технологиялар жөніндегі ұсынысты қалыптастыру ақпараттық ресурстармен толығымен қамтамасыз етуі қажет. Осыған байланысты, жаңа технологиялардағы өнеркәсіп қажеттілігінің тізбесін қалыптастыру өзекті болып табылады. Аталған тізбеге өндірістік кәсіпорындардың технологиялық аудит нәтижелері, сондай-ақ, технологиялық міндеттерді шешуге арналған олардың өтінімдері енгізілетін болады.

Тізбе индустриялық-инновациялық даму саласындағы уәкілетті мемлекеттік органның, инновациялық даму институтының ақпараттық ресурстарында орналастырылады, бұл жаңа технологиялар мен инновацияларды өндірушілер мен тұтынушыларының ауқымды ақпарат алмасуын қамтамасыз етуге, технологиялардың өркениетті нарығын дамыту және ғылыми әзірлемелерді коммерциялау үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді.

3. Перспективада ғылыми-инновациялық инфрақұрылымды дамыту жаңа өнімдер мен технологиялық шешімдерді енгізуге, инновациялық жобалар мен қолданбалы зерттеулерді коммерциялауға жәрдемдесе отырып, байланыстырылады.

Бұл ретте, ғылым саласындағы уәкілетті орган ғылыми ұйымдардың ғылыми-техникалық инфрақұрылымын жетілдіру, ғылыми зерттеулердің сапасын арттыру жөніндегі жұмысты жалғастыратын болады.

Отандық ғылыми ұйымдарды жоғары деңгейге шығару мақсатында олардың жұмысының тиімділігін арттыру жөніндегі жұмыс күшейтілетін болады, олар нарыққа бәсекеге қабілетті және талап етілетін әзірлемелерді, технологияларды, қызметтерді шығара алады.

Бұл үдерісте ЖОО әлеуетін тарту ерекше рөлге ие болады. Жетекші жоғары оқу орындары базасында өз даму бағдарламалары бойынша жүзеге асыратын зерттеу университеттері құрылатын болады.

Инженерлік пәндерге ерекше назар аудара отырып, профессорлық-оқытушылық құрамының ғылыми деңгейін тұрақты арттыру үшін жағдай жасалатын болады.

Технологиялық шешімдер туралы ақпаратқа қол жетімділікті қамтамасыз ететін инновациялық инфрақұрылымды дамытуды алу. Аталған қызмет инновациялар, технологиялар мен білім трансферттері бойынша қызмет көрсетуге, қазақстандық және батыс әріптестермен бизнес-кооперцияларды белгілеуге, жаңа технологияларды, патенттер мен конструкторлық-технологиялық құжаттамаларды және т.б. сатып алуға байланысты болады.

Кәсіпорындардың жаңа талап ететін өнімдерді жетелдетіп игеруі мамандандырылған конструкторлық бюро (КБ) желілерін құруға ықпал ететін болады. Бірінші кезеңде аталған ұйымдар сұраныс нарығын және машина жасау өнімдерінің ұсыныстарын талдау, ірі тұтынушылардың тапсырыстарына ықпалдасу, осы тапсырыстарды қазақстандық машина жасау кәсіпорындарында орналастыру және оларға бұйымдардың жаңа номенклатурасын игеруге қаржылық және қаржылық емес көмек көрсету мәселелерімен айналысатын болады.

Бұл ретте, қаржылық көмек бірінші кезекте, жетіспейтін жабдықтарды сатып алуды қоса алғанда, конструкторлық құжаттамалар мен өзге де зияткерлік меншіктерді, сертификаттауды сатып алу мен пысықтауға және қазақстандық және басқа да тауар нарығына шығуға байланысты өзге де шығындарға, өндірістік желілердің техникалық дайындығына бағытталатын болады. Қаржылық көмек игерілетін номенклатуралар шығындарының барабарлығы, шығындарды ішінара өтеу және бөлінетін қаржының қайтарылу принциптеріне берілетін болады.

Кейіннен, КБ өндірілетін өнімдердің сипаттамасын жақсартуда (өзіндік құнын төмендету, сапасын арттыру, тұтынушылық ерекшеліктерін жақсарту және т.б.) кәсіпорындарға жәрдемдесуге шоғырланады. Аталған екі кезеңді ойдағыдай өткеннен кейін КБ қағидаттық жаңа өнімді әзірлеуде машина жасаушы кәсіпорындарды қолдау орталығы болады.

2014 жылдың соңына дейін жоғарыда көрсетілген қағидаттарға жұмыс істейтін мынадай 5 салалық бюроны құру болжануда: мұнай-газ жабдықтары, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, тау-кен металлургия жабдықтары, аспап жасау және көліктік машина жасау.

Жетекші ғылыми-зерттеу ұйымдарымен бірлескен зерттеу және инжинирингтік орталықтар құрылатын болады. Атап айтқанда, 2010 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысында салалық металлургия орталығы құрылады, ал 2011 - 2013 жылдары мұнай-газ саласы мен агроөнеркәсіптік кешенде салалық орталықтар құрылатын болады.

Бұдан өзге, аталған саладағы уәкілетті мемлекеттік орган жүйесінде Инновациялық жобаларды коммерциялаудың әдістемелік орталығын құру жоспарлануда. Ол технологияларды коммерциялау процестеріне қажетті нормативтік-құқықтық базаны, инновациялық қызмет субъектілеріне кеңес беру және оқыту бойынша жүйелік жұмыстарды, технологияларды коммерциялау тетіктеріне қатысты ауқымды мәселелері бойынша әдістемелік құжаттамаларды әзірлеуді, коммерцияландырудың өңірлік және жеке офистерін қолдаудың бағдарламаларын іске асыруды қамтамасыз етеді.

Елдің маңызды өңірлерінде және технологиялық дамытудың басым салаларында технологияларды коммерциялаудың коммерциялық орталықтарын құруға жәрдем көрсетілетін болады. Жиынтығында бұл инновациялық қызметті үйлестіру мен жандандыруды, технологиялар трансферті кезінде шағын инновациялық компаниялар мен ірі кәсіпорындарға көмек көрсетуді қамтамасыз етеді.

Коммерцияландыру орталықтары индустриялық-инновациялық қызмет субъектілеріне әртүрлі қызметтерді (консультациялық, ақпараттық, маркетингтік, құқықтық, патенттік, білім және басқалары) көрсету жолымен инновациялық тізбектің барлық сатылары бойынша инновациялық өнімнің жылжу үдерісін нақты ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Дүниежүзілік Банктің «Технологияларды коммерцияландыру» жобасы шеңберінде Коммерцияландыру офисі құрылатын болады.

Нақты зерттеулер мысалында ол әуелден талап етілетін нәтижеге және зерттеулердің коммерциялық маңыздылығына бағытталған қазақстандық ғылымды шетелдік мамандардың тәжірибесін пайдалана отырып, қалай ұйымдастыруға болатыны белгіленген.

Технологияларды енгізуге және таратуға жәрдемдесу

Технологияларды енгізуді және таратуды қаржылық ынталандыру жүйесін құру. Қаржылық ынталандыру инновацияларға өнеркәсіптік сұранысты жасаудың басты тәсілі болып табылады. Технологиялық жаңғыртуды жүргізетін немесе инновациялық зерттеулерді жүргізетін өнеркәсіптік кәсіпорындарды қаржылық қолдау жабдықтарды сатып алуға арналған салықтық жеңілдіктерді беру жолымен көрсетілетін болады.

Инновациялық гранттар беру бағдарламасы шеңберінде технологиялар мен жаңа өндіріс желілерін жобалау және іске қосу-жөндеу жұмыстары бойынша инжинирингтік қызметтерді сатып алуды қоса алғанда, кәсіпорындарды технологиялық жаңғыртуға жәрдем көрсетілетін болады.

Инновациялық гранттар жүйесі мақұлдау рәсімінен және «Өнімділік-2020» бағдарламасына енгізуден өткен кәсіпорындардан түскен өтінімдерді бағалаудың артықшылықтық режимін көздейтін болады.

Жобалық және венчурлік қаржыландыру. Инновациялық дамуды жобалық және венчурлік қаржыландырудың тиімділігін арттыру үшін 2010 жылдан бастап экономикалық қызметі түрлерінің жалпы (ЭҚТЖ) сыныптауышына сәйкес, инновациялық даму үшін басым болып табылатын, жоғары технологиялық және орташа технологиялық өнім түрлерінің тізбесі мерзім сайын жаңартылып, бекітілетін болады. Осылайша, инновациялық салаларға инвестициялар мемлекеттік бюджеттен және  бюджеттен тыс көздерден бөлінетін қаражатты шоғырландыруға қол жеткізіледі.

Венчурлік капиталдың өңірлік және салалық бөлікте қолжетімділігін арттыру үшін өңірлік және салалық венчурлік қорлар құрылатын болады. Қаржыландырудың салалық басымдықтары мен өңірлік қаржыландыру құрылымын басқарушы компания әзірлейді және салалық және өңірлік венчурлік қорлардың құрылтайшылары бекітеді. Жеке және институционалдық инвесторлармен бірге технологиялық даму жөніндегі ұлттық оператор салалық және өңірлік венчурлік қорлардың құрылтайшылары болып табылады.

Инновациялық жобаларды жобалық қаржыландыру кәсіпорындардың жарғылық капиталында бақылаусыз қатысу жағдайында жүзеге асырылатын болады. Инновациялық жобаларды қаржыландырудың жоғары тәуекелді сипатын ескере отырып, жоғары тәуекелді жобаларға салымдардан инвестициялардың қайтарылуы міндетті, бірақ қызметтің кепілді нәтижесі емес болып табылады.

Технологиялық даму жөніндегі ұлттық оператордың жарғылық капиталына қатысумен жобаларды іске асыратын кәсіпорындар инженерлік мамандықтарға шектеусіз жоғары білікті шетелдік жұмыс күшін тартуға құқылы.

Экономиканың жоғары технологиялық секторларын дамыту мақсатында өндірістік қуаттарын Қазақстан Республикасында орналастыру шартымен әлемнің жетекші компанияларымен технологиялық альянстар құрылатын болады.

Кәсіпорындардың жаңа технологияларды қабылдау дайындығын арттыру жүйесін құру. Технологиялық артта қалуды жедел қысқартуды ұстап тұратын негізгі фактор өнеркәсіптік кәсіпорындардың басқару құзыретінің және жұмыс персоналының жалпы біліктілік деңгейлерінің төмендігі болып табылады. Сондықтан, кәсіпорындардың жаңа технологияларға бейімділігін арттыру мемлекеттік араласуын қажет ететін мәселелердің бірі болып табылады. Осы бағыттағы мемлекеттік қолдаудың негізгі құралдары персоналдың біліктілігін арттыруға арналған шығындарды өтеуге арналған гранттар болады.

Халықаралық көрмелерге, оқыту семинарларына, форумдар мен конференцияларға қатысу жаңа әлемдік инновациялық технологиялармен және әзірлемелермен таныстыру арқылы трансферт және технологияларды коммерцияландыру саласында қазақстандық мамандарды кезең-кезеңімен даярлауға мүмкіндік береді.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

  1.  Инновациялық технологиялар дегеніміз не?
  2.  Мемлекеттік ресур үнемдейтін технологияның дамуына үлесі қандай?
  3.  Қазіргі кезде жаңа технологияны дамыту тиімділіктері?

Лекция 5 Өндірістік қалдықтардың құрамындағы құнды компоненттерді рекуперациялау мен қалпына келтіру.

Мақсаты: Өндірістік қалдықтарды өндеу технологиясымен және қайта қалпына келтіру жолдарымен таныстыру.

 Ғылыми-техникалық прогресстің ерекшелігі болып халықтық өндірістің көлемінің өсуі табылады. Өндірістіңөсуінің нәтижесі шаруашылық айналымға табиғи ресурстарды көптеп қолдану немесе қолданысқа еңгізу. Бірақ-та олардың рациональды өсу дәрежесі жалпы алғанда төмен. Жылына 10млрд т миниральды және тура сол мөлшерде органикалық шикізат азық-түліктері қолданылады. Пайдалы қазбаларды өңдеу мен утилизациялау олардың қордарын анықтауға қарағанда тезірек жүреді. ТМД елдерінде өндірістердің 70пайызы шикізат, материал, жағармай мен энергияның қазылуына, жұмсалуына кетеді. Сонымен қатар өндіріс шикізатының 10-99пайызына дейін қалдыққа айналады, ал ол сулар мен атмосфераға тасталып жерді ластайды.

   Минералды шикізаттарды өте көп мөлшерде қолдану  көп көлемді қалдықтардың жиналуына әкеліп  соғады, ал олардың жою мен алдын-алу экономикалық тиімсіздікке әкеледі. Әлемде жылдан жылға өнеркәсіптік өндіріс өсіп келеді және осыған пропорциональды қалдық көлеміде өседі, ол қалдықты 8-10жыл арасында 2 есе өсірді. АҚШ-та жылына шығатын қатты қалдықтың мөлшері 3,5млрд т құрайды, ол әрбір адамға шаққанда 50кг.

   Көп жағдайда интенсивті қолданысқа ие энергетикалық ресурстар болып табылады. Адамзаттың қалыптытасқанынан бері жағармайдың 90 млрд т қолданылған.

   Минералды шикізаттарды қолдану (5-6пайыз жылына) әлемде соншалықты көп, ал оны физикалық көлемде қалыпты келтіруге 30 жыл керек, ол қазылып алынатын жағармай тіпті одан да көп. Осы шикізаттарды шексіз көп пайдалану оларды қайта қалпына келтіруде өте көпшығын әкеледі.Шикізатпен жағармайды қазып алу кезіндегі көбейіп келе жатқан қалдық мөлшері қоршаған ортаны және оларды алушы жерлерді одан әрі кірлетіп жатыр. Жылдан жылға өсіп келе жатқан қалдық массасы қоршаңан ортамен табиғи ландшафттардың сапасын азайтушы бірден-бір фактор.

   Өндірістің неготивті әсері табиғаттың негізгі бөліктерімен жалпы биосфераны ластайды. Ол табиғи ресурстарды алу мен өңдеу кезіндегі қалдықтың бөлінуі болып табылады. Өндіріс пен өндіруші қалдықтар – антропогенді ластаушы көздері болып табылады, тек қана қоршаған ортаны емес, ол глобальды масштабта шығатын қалдықтардың қолдану коэффицентінің көбеюі.

 Мысалы, СССР-да түсті металлургияда табиғи породаларды жылына 2 млрд т дейін қолданған, ал ол товарлы продукцияның 1пайызы, ал Ресей Федерациясында ол нәтиже басқаша, өнімнің 90-95пайызы қалдыққа жіберіледі немесе 80млрд т -120 млрд т улы заттар өндірісінің қазба көзі болып табылады, оның жылдық өсу мөлшері  10млрд т немесе 9-10пайыз болса, қалдықтан алынатын көлемдік мөлшері 250000 га жер. Қалдықты шығарытын негізгі көз болып  тау-кен өндірісі, химиялық, металлургиялық, жағармай-энергетикалық өндірістер табылады.

Қалдықтар туралы негізгі түсінік.

   Жалпы алғанда қалдық деп- адамдар шаруашылықта, транспортта, өндірісте қолданбайтын , бірақ  өз құрамына байланысты шикізат ретінде шаруашылық салаларына қалпына келтіріле алатын затты атайды.

Өндіріс қалдықтары деп-  өнімдерді дайындау кезінде өзінің физикалық құрамын толықтай немесе бөлшектермен жойған жартылай фабрикат, шикізат, материал қалдықтарын айтамыз. Өндірістің жұмысы кезінде қазба байлықтарын алу мен байыту, шикізатты физико-химиялық өңдеудегі шикізаттар өндіріс қалдықтары болып есептеледі. Өңделген қалдықтар- олар ары қарай өңделмейтін, керексіз, істен шыққан инструменттер, шаруашылық құралдары, машиналар түрлері және т.б болып табылады.

    Қолдану жағдайына қарай оларды: утилизацияланатын және утилизацияланбайтын қалдықтар деп бөледі. Біріншісіне шаруашылық айналымындағы технологиялық өнім, ал екіншісіне қазіргі уақытта жоқ қалдықтар жатады.
Өндіріс қалдықтарының классификациясы.

   Өндіріс қалдықтары көбінесе химиялық біркелкі емес, күрделі поликомпонетті заттар болып табылады, олар химия-физикалық құрамының әртүрлілігімен қатар, улы, химиялық, биологиялық, коррозионды, отқа және жарылғаш қауіпті болып табылады. Қалдықтардың классификациясы  мынандай түрлері болады: химиялық табиғатына, пайда болу технологиялысына және ары қарай қалпына келетінлігіне байланысты бөлінеді. Біздің елімізде улы заттар қауіптілігіне байланысты, сақталуы мен қалпына келтіруіліне байланысты 4 классқа бөлінеді:

1. Өте қауіпті қалдықтар. Ол қалдықтарға сынап пен оның қосылыстары, сулем, хромқышқылды және цианистті калий,сурьма қосылыстары оның ішінде үшхлорлы сурьма, бенз-а-пирен және т.б.

  Сынап қосылыстарының улылығы сынап ионының әсерінен болады. Ағзаға сынап ионды емес формада енеді. Сосынол ақуыз молекулаларымен қанда қосылып, нәтижесінде ондай күшті болмасада мықтылаукомплекс- металлопротеидтер түзеді. Ағзалық орталық жүйке жуйесінің жұмысы бұзылып, мидағы процесстер жұмыстарының бұзылуна әкеледі. Сынап қоспалары жануарларға өте улы құраммен улану кезінде тәбеттің жоқтығы , су тапшылығы, құсу, жалпы әлсіздік , үштің өтуіне,көздерінің сулануы тіпті дірілге, аяқ-астынан өлімге де әкелуі мүмкін. Ал тірі қалғанын өзінде 1-2сағат ішіндеасқазанның бұзылуына, күннен соң бүйректің зақымдануына әкеліп соғады.

     Адамда сулем мен сынап тұздарымен уланғанда- басы ауырады, тістері зақымдалады, стомотит болады, кейде температурасы көтеріледі, ауыр жағдайларда – бүйрек нефроз болып, 5-6 күннен соң өлімге әкеледі. Ал жеңіл жағдайларда- тәбеттің жоғалуы,құсу, кейде қан құсу, жүрегі айну, асқазан язвасы болады.Басына кіші дәрет бөлінбеуі байқалып, сосын  мүлдем жүрмей қалуы мүмкін.Хроникалық улану кезінде адамда, сондай-ақ жануарларда жүйке-жүйесі зақымдалып, мидың үлкен жарты шары жұмыс істемей қалуы мүмкін. Тубуркулезбен ауырған адамдар арасында өлім жиірек кездеседі.

    Жалпы ағзаға калий цинаиді мен цианид әсері тыныс алу жолдарынбұзып, оттегін табады. Адам үшін калий цианиді улкен өлімдік зонасы-0,12г кейде одан да аз болуы мүмкін.

  Сурьманың қосылыстары өкпе, тыныс алу жолдарының , терінің бұзылуына әкеледі. Ал қатты улануда ол зат алмасуға әсер етіп жүйке-жүйесі мен жүрекке әсер  береді.  Сурьма 3хлор қыщқылы мен тұз қышқылы гидролизі кезінде ағзаға тыныс алу жолдарының жұмысының бұзылуына әкеліп соғады. Ол көзді бұзады, жүректі айнытады, құсуға, іш өтуге, әлсіздіке, кіші дәретке бара алмауға әкеледі, нәтижесінде жүрек ілсіздігі ал ол өлімге әкеледі.

   Бенз-а-пирен- канцерогенді қосылыс ,ол таскөмір (1,5-2пайыз), таскөмірлі смола (0,001-1пайыз), сланецті майлар, мұнай өнімдерінің, пиролиз заттары мен торф өндірісі нәтижесінде алынады. Бенз-а-пирен адам мен жануарлар ағзаларында канцерогенді активтілікке ие. Сонымен қатар әртүрлі ағзаларда рак ісіктерінде де әкелед , олар: тыныс жолдары, асқазан, сүт бездері және т.б канцерогенді ағзаға әсері жасуша элементтері мен әрекеттесу нәтижесінде болады. Мынандай гипотезаларда бар: олар өздігінен жеке рөл атқармай, аногенді вирустарға жағдай жасайды. Атмосфералық ауада бензапирен ПДК-сы 0,01мкг/м3.

  2. Жоғары-қауіпті қалдықтар.Бұл қалдықтар мыс хлорлары, мыс сульфаты, қымыздық қышқылды мыс, үшокисьті сурьма мен қорғасын  қосылыстарынан тұратын болып табылады.

  Қорғасын –барлық тіріге оның ішінде жүйке жүйесіне, қанға, қан тамырларына аз мөлшерде эндоприндік және асқорту жүйелеріне аз мөлшерде әсер етуші у. Ақуыз синтезіне активті әсер етеді, жасуша мен гендік аппараттардың энергетикалық балансы мен ферментті процесстердің жұмысына қанды жүйеде эритроциттер зақымдалуына зат алмасуға әсер етеді.

  Мыс ағза құрамында органикалық комплексті қосылыс  түзіп қан айналым жұмысына үлкен әсер етеді. Ол кезде маңызды рольді мыс ионы мен SH-группалары арасындағы реакция ең улы болып табылады. Мыс пен ақуыз жасушаларының реакциясы тынысы алу жолдары мен асқазан трактаталарының жұмысын бұзады.

   Мыс сульфаты жануарлардың асқазанына түсуі оларда анемия, асқазан язвасын, бүйрек жұмысының бұзылуына, бауыр ауруларына әкеліп, аяғында өлімге ұшыратады. Олармен тыныс алатын болса, онда жоғары тыныс алу жүйесі мен асқазан, орталық жүйке жүйесінің жұмысы бұзылады.

  3. Әдейі немесе өте қауіпті қалдықтар.Оларға қорғасын оксидтері, никель хлориді, төртхлорлы көміртек қалдықтары жатады.

  Никель хлоридімен уланған кезде қозу пайда болады, терінің қызаруы, іштің өту процесстері жүреді. Көп уақыт қатынаста болу эритроцит санын азайтып,көп жануарларда ол өте ауыр аурулы болып өтеді.

4.Қауіптілігі аз қалдықтар. Олар құрамында магний сульфаты, фосфаттар, мырыш қосылыстары қалдықтары, ол қалдықтар пайдалы қазбалармен байытылған.

     Магний SH-группасының ағзаның ішкі мүшелерінде өзгеріске әкеледі, нукелинді алмасуды бұзады. Адамдарда танау жұмыстары бұзылып, шаштары түседі. Магний сульфаты теріге әсері дермотологиялық ауруларға әкеледі.

Кең қолданысты халықшаруашлық белгілеудегі өнімдер мен материалдарды алумен және бағалы құралдарды алумен өндірістік өнімдер мен өндірістік қалдықтарды қайта өңдеудің қалдықсыз ресурсқорғау технологиясын жасау

Қазіргі өндірістің масштабтылығымен және өсу қарқынымен дамуы бойынша аз және қалдықсыз технологияларды ендіру мен өңдеу мәлелері үлкен өзектілікке ие болуда. Елдер қатарында оларды жылдам шешу қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды рационалды қолданудың стратегиялық бағыты сиякты қарастырылады.

Көптеген фирмаларда, әсіресе ірі зауыттарда (мыс, темірбетон өндірісінде) қажет материалдарды, энергияны, отын үнемділігі, шығындар азайту және рентабелділікті жоғарлату үшін қажет ететін орасан зор ресурс шығындары жүреді. Ондай кәсіпорындарда мәселердің бірі ресурсқорғайтын технологиясы енгізілген болуы керек.

Кез – келген өндірістің дамуына қағидалы жаңа қарым – қатынасты және қалдықсыз технологияны құру.

Еуропалық экономикалық комиссия БҰҰ декларациясына (1979) сәйкес қалдықсыз технология ұғымы – адам қажетінің жақтауларында табиғи ресурстарды көбірек рационалды қолдануды және қоршаған ортаны қорғауды қамтитын құралдар мен әдістерді, білімдерді, тәжірибелі қолдану.

1984ж БҰҰ комиссиясы бұл ұғымның ең нақтылы анықтамасын қабылдады:

қалдықсыз технология шикізаттың барлығы және энергия көбірек рационалды және айналымда кешенді қолданылатын, өнімді өндіру әдісі: өндірісте шикізат ресурстарының екінші ресурстарын қолдану, қоршаған ортаға кезкелген әсет оның қалыпты көрсетуін бұзбайды.

Бұл анықтама абсолютті қабылдануы керек, яғни өндіріс қалдықсыз болуы мүмкін деп оайламау керек. Абсолютті қалдықсыз өндірісті елестету мүмкін емес, ондай табиғатта жоқ, ол термодинамиканың екінші бастамасына қарсы келеді (термодинамиканың екінші бастамасы екінші текті мәнгі қозғалтқыш, жылудың бір көзінің салқындауы есебінен жұмысты аяқтайтын кезеңді қызмет ететін құрылғыны жасаудың мүмкін еместігі туралы тәжірибеден алынған дәлелдеме). Бірақ қалдықтар табиғи жүйелердің қалыпты қызмет көрсетуін бұзбауы керек. Басқаша айытқанда, табиғаттағы бұзылмаған күйдің критерийлерін  өңдеуі қажет. Қалдықсыз өндірісті жасау өте күрделі және ұзақ үрдіске жатады, аралық кезеңі азқалдықты өндіріс болып табылады.

Азқалдықты өндіріс қоршаған ортаға нәтижесі әсер еткенде санитарлы – гигиеналық нормаларда рұқсат етілген деңгейді, яғни ПДК аспайтын өндіріс болып табылады. Техникалық, экономикалық, ұйымдастырылатын, т.б.себептері бойынша материалдар мен шикізаттар бөлігі қалдықтарға өтіп, ұзақ сақтауға немесе көмуге жіберіледі. Ғылыми – техникалық прогрестің қазіргі даму кезеңінде бұл көбірек шынайы.

Қалдықсыз өндірісті жасаудың жалпы қағидасы оны ұйымдастырудың рационалдығ болып табылады. Мұнда анықтаушы болып табылатындары шикізаттың барлық құрамдарын дұрыс қолдану, өндірістің энерго, материал еңбексиымдылығын максималды азайту және экологиялық негізделген шикізаттық және энергетикалық жаңа технологияларды іздестіру, бұл қоршаған ортаға теріс әсері мен ауылшаруашылығының аралас салаларын қоса алғанда зиянды әсерінің төмендеуі көп байланысты болады. Бұл жағдайда соңғы мақсат энерготехникалық, экономикалық, экологиялық параметрлер бойынша біруықытта өндіріс оптимизациясы болып табылады. Бұл мақсатқа жетудің негізгі жолы өндірістер мен қазіргі технологиялық үрдістерді жетілдіру және жаңаларын өңдеу болып табылады. Қалдықсыз өндірісті ұйымдастыруға осындай қадамды мысалдардың бірі күкірт қышқылы өндірісінің қалдығы пиритті огароктар утилизациясы болып табылады. Қазіргі уықытта пиритті ограктар толықтай цемент өндірісіне кетеді. Бірақ пиритту ограктардың құнды құралдары – мыс, күміс, алытын, темір қолданылмайды. Сол уақытта мысты, асыл металдарды алумен және темірді кезекті қолданумен пиритті ограктарды қайта өңдеудің (мысалы, хлоридті) экономикалық тиімді технологиясы ұсынылған.

Табиғи ресурстарды рационалды меңгерумен және қоршаған ортаны қорғаумен байланысты жұмыстардың барлық байланысында аз және қалдықсыз өндірісті жасаудың басты бағыттарын көрсету қажет. Оларға жататындар шикізатты және энергетикалық ресурстарды кешенді қолдану; сәйкесті жабдықтар мен өндірістерді және технологиялық үрдістерді жетілдіру және қағидалы жаңаларын өңдеу; су және газ айналымды циклдерді өндіру (газ, су тазалау әдістері базасында); басқаларға шикізат ретінде бір өндірістердің қалдықтарын қолдана отырып, өндіріс кооперациясы, қалдықсыз аймақты өндірістік кешендер жасау.

Өнеркәсіптің жеке салаларында қалдықсыз және аз қалдықты технологияларды өңдеулер мен кейбір бағыттар бар.

Энергетика. Энергетикада газды қалдықтарды азот пен күкірт оксидтерінен тазалау бойынша өңдеулерді ендіру, қалдықты газдарда ластайтын заттар құрамын төмендетуге көмектесетін, қайнаған қабатта жағу сияқты, отын жағудың жаңа әдістерін кең қолдануға қол жеткізу, бұл кезде түзілген күлді құрылыс материалдар өндірісінде т.б. өндірістерде шикізат ретінде тиімді қолдану керек.

Тау өнеркәсібі. Тау өнеркәсібінде пайдалы қазбаларды алудың ашық және жерасты әдістерінде қалдықтарды толық утилизациялаудың өңделген технологияларын енгізу қажет; пайдалы қазбалардың алу жерлерін өңдеудің геотехникалық әдістерін кең қолдану керек; алу жерінде табиғи шикізатты қайта өңдеу мен байытудың қалдықсыз әдістерін қолданып ресурстарды қайта өңдеудің гидрометаллургиялық әдістерін кең қолдану қажет.

Металлургия. Қара және түсті металлургияда жаңа кәсіпорындарды жасауда және қайта жасауда рудалық шикізатты экономды, рационалды қолдануды қамтитын қалдықсыз, азқалдықты технологиялық үрдістерді ендіру қаже; қайта өңдеуге газ тәрізді, сұйық, қатты қалдықтарды тарату, құбыр суларымен және қалдық газдармен зиянды заттардың қалдықтарын жіберуді төмендету; ферро балқымалы және доминалы шлактардың барлығын толық көлемде қайта өңдеу, сондай – ақ түсті металургия шылактары мен болат балқымалы шылактарды қайта өңдеу масштабтарын мәнді ұлғайту; сусыз технологиялық үрдістер мен сумен қамтудың құбыр су жүйелерін ендіру ары дамыту жолдарымен құбыр суларын азайту және болған су шығындарын шұғыл қысқарту; қоршаған ортаның ластауының әртүрлі параметрлерін бақылау аппараттарын, жоғары тиімді тазалау жабдықтарын металлургиялық кәсіпорындарда кең ендіру және өңдеу.

Химиялық және мұнай өңдеу өнеркәсібі. Химиялық және мұнай өңдеу өнеркәсіптерінде ірі масштабтарда технологиялық үрдістерде қолданылуы керек; ауа, азот пен оттегіні қолданып қалпына келтіру мен тотығу; газды және сұйықты қоспаларды бөлудің мембраналық технологиясын, электрохимиялық әдістері; радиациялық, ултракүлгін, электримпулисті және плазмалық интенсификациялы химиялық реакциялар әдістері; органикалық өнімдер қалдықтарын алынған биогаз өндірісін қоса алғанда биотехнология.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

1. Өнеркәсіптің жеке салаларында қалдықсыз және аз қалдықты технологияларды өңдеулер мен бағыттары?

2. Қалдықтар туралы негізгі түсінік?

3. Қалдықсыз өндірісті жасаудың жалпы қағидасы?

Әдебиеттер: Нег.[№3 §13, 249-264, 83-86], 6§4[168- 175].Қос. 4[73- 79]8 [76-88].

Лекция 6 Өндірістік қалдықтардың құрамындағы құнды өнімдерді бөліп алу. 

Мақсаты: Өндіріс орындарынан шығатын қалдық түрлерін қайта өңдеу технологияларымен танысу  

Көмір алудағы қалдықтар,  ТЭЦ күлі, шлак күлі, мұнай өндірісіндегі қалдықтарды тасмалдау және қайта өңдеу әдістері.

Көмiр күлдерi және күйiндiлер атмосфераның ластағыштары тiзiмiн басқарады. Әрине, күлдi шлак қалдықтардың(КШҚ)  жинауында көптеген қиындықтар пайда болады.

Ең алдымен, шлаккүлдер үйінділерінің толып кету есебінен барлық жаңа алаңдар бөлінеді, ол жерлердің айналымнан бөгеттеніп кетуіне әкеледі немесе  қоршауды бөгеттер өсiп жетiлдiредi, бұл да пульпа жоюшы аппаратты модернизациялауда қиындықтар тудырады.

Станциялардың көпшiлiгiнiң жасын есепке ала келе (жобадағы кезеңге карамастан эксплуатацияланатын шлаккүлдер үйінділері) жоғарыда аталған мәселелер сирек емес деуге болады. Онымен қоса жиналып калған  шлаккүлді қалдықтар қоршаған орта спасына кері әсер етеді. Ауыр металлдар биохимиялық айналымдарға жеңіл қосылады да, ауа және су бассейндарының ластануы жүреді, топырақтардың химия - минералогиялық құрамы өзгереді. Күл үйінділерінің шашырауы жақын аумақтың қоршаған ортасын ластайды, адамдардың денсаулығына және ауылшаруашылық өнімдеріне кері әсер етеді.

Көмірді жаққаннан түзілетін күл мен шлакты  қолдану мәселесі алғашқы жылу электростанциялары салынған соң бірден пайда болды.

Үлкен тоннажды өңдеу мен кул мен шлакты қолдануда алғашқы  күрделі зерттеулер 1920 жж ортасында болған. Алайда, оларды  кең түрде қолдану  1970 жылдардың ортасында  басталған.Біраз уақыттан соң әртүрлі өндірістерде калдықтар классификаторы іске қослған болатын. Оны еңгізу нәтижесінде КШҚ ЖЭС улы қалдықтарға жатқызылған, ол энергетиктер мен экологтердiң арасындағы айтыска әкелді.

КШҚ жоғары температурада өңделген қалдықты сонымен қатар сазбалшықты өнім болып табылғандықтан, улы қалдықтарға  жатпайтындығы белгілі. Оған кірмейтіндері тек ауыр металлдардың және басқ да микроэлементтердің жоғары концентрациясына ие қалдықтар болып табылады.  

КШҚ тазарту мәселесімен көптеген мемлекеттер соқтығысып жатыр оның ішінде европалықтар да бар.

КШҚ тазартудың әдістерін анализдей келе келесідей бағыттарды көрсетуге болады:

iстеп шығарылған көмiр карьерлерiнiң келесi тасымалдаумен және толтыруымен күл күйiндi төгетiн жерден КШҚ алу;

КШҚ құрылыста қолдану (КШҚ-ны осы бағытта қолдану  жақсы зерттелген және кең қолданысқа ие);

КШҚ-ны  топырақты қышқылдансыздырғыш ретінде ауылшаруашылығында қолдану;

КШҚ-дан жеке элементтерді  бөліп алу;

Осылайша, КШҚ тазарту әдістерінің түрлілігімен және кең масштабтылығы белгілі. Алайда, КШҚ тазартуда технологияны кеңінен еңгізбес бұрын  қоғамның   және ең алдымен өкiметтін  жылу электростанцияларында көмiрдiң өртеуiнiң өнiмдерiне қатынасын өзгерту керек.

Егер өнеркәсiптiк өнiм, тауар өткiзiлетiн шикiзаттың күлдi зиянды қалдықтардың лауазымын шығарудан лауазымға, онда шараның теплоэнергетиктерi үшiн мәжбүр, шығынды айналдырыладыдан қалыпты, күсет бол технологиялық үдерiске оның ұстауы - экологиямен және экономиканың аралығында жуықтама қайшылықты жоғалтады.

    Өндірістік қалдықтарды іске асыруда заңды базалардың жоқтығынан қалыптасқан жағдай ушыға түседі. Бұл бағытта бар аздаған нормативті құжаттар КШҚ толық тазалау циклын көрсетпейді, ал кейбір жағдайларда  бір-біріне қарама –қарсы болып келеді.  Жоғарыда айтылған жағдайды ескере келе КШҚ-ның нарықта тауарлы өнім ретінде  ілгерілеу алгоритмін  жасау керек (оның біркелкі формалауымен коса). Мысал ретінде ОАО «Иркутскэнерго»  мен Томск политехникалық университетінің  кейбір кафедраларының тәжірибесін қарауға болады.  

    Алдымен КШҚ-ның жылу электростанциясының өніміне айналуы сәйкес паспорттың  экологиялық инстанциясыларында берілген материалға байланысты. Паспортта химиялық құрам, физико – химиялық және т. б қасиеттер көрсетілген.  Паспортты құруда өнімдердің көптеген факторларға тәуелділігін ескеру керек, олар: жағылатын көмір түрі, жағу түрі, оттық тәртіп,  қазандық агрегаттың жүктемесi, кулаулағыш қондырғылардың түрі және т.б. Осылайша нәтижесінде  жоғарыда көретілген жағдайлар мен олардың сан түрлі сәйкестіктерінен өнімдердің тәуелділік сипаттарын  құруға мүмкіндік беретін кеңауқымды зерттеулер жасау керек.

Өнім касиеттерінің идентификациясы онымен қоса толық топтармен сәйкес болу керек. Мысалы, таскөмір   күлін бетонға қоспа ретінде қолдануда оның қасиетін  жаңа салынған бетонға, қатып калған, бетонның сыртқы түріне, бетон өндірісіне және бетонмен жұмыс істеуге  қатысты  және де қоршаған ортамен  рентабельдігі және сәйкестігіне қатысты  анықтау керек.

Сонымен қоса заттың (химиялық, физикалық, минералогиялық) қасиетін, материалдың конструктивті қасиеттерін (пісіру кезіндегі жоғалтулар, бөлшектердің таралуы, тығыздық),  спецификалық қасиеттерін ( бетон қасиетіне әсері: толу эффектілері, тасымалдаушы эффектілер т.б) және қолданушы тиімділіктерін (уакытты қысқарту, кауіпсіздікті жоғарылату және т.б) ажырата білу керек.

Экологиялық мәселелер кеңес энергетикасының әртүрлі даму  кезеңдерінде шешілген. Қазіргі кезде энергетиканы дамыту  концепциясы қайта қарау қажет, кейбір жаңадан пайда болған экологиялық  сұраныстар және социалді- экономикалық жағдайларға байланысты. Қоршаған ортаны қорғау  жаңа концепциясы  

Табиғи ортаның ары қарай азып-тозуын сақтап қалуды мақсатпен экологиялық шектеулердi әлеуметтiк және қоғамның экономикалық қажеттiктерiнiң ақылды ымыраласу тиесiлi айналадағы ортаны қорғаулары қазiргi тұжырымдама, дүниелiк бiрлестiктiң елдерi ендi қазiр мемлекеттiк саясат болып қалыптасады.

Энергоресурстардың классификациясы.

Технологиялық процесстерде энергия мен материалдарды қолдануда толығымен жұмсалмайды. Тура және жанама түрде дайын өнім шығару немесе шығару шарттарына жарамсыз болып қалған энергия  бөлігін  энергетикалық қалдықтар деп атайды. Энергетикалық қалдықтар энергия әртүрлілігіне яғни техникалық аппаратқа  түскен энергия мен қажетті қолданыстағы энергияға тең.

Жалпы энергетикалық қалдықтарды үш түрге бөледі:

Технологиялық агрегатта немесе қондырғыда шартты түрде болатын  жоғалулар;

Регенерация немесе рецикуляцияға байланысты технологиялық қондырғыға қайта оралатын ішкі қолданыстағы энергетикалық қалдықтар;

Өзіндік екіншілік энергетикалық ресурстарды белгілейтін ішкі қолданыстағы энергетикалық қалдықтар (ЕЭР).

Энергетикалық қалдықтардың көзі  болып табылатын  пайдалы технологиялық агрегат немесе қондырғы агрегат көзі немесе қондырғысы – ЕЭР көзі деп аталады.

Энергетикалық потенциял төмендеуі нәтижесінде энергия тасмалдағыштарды қайта өңдеу (су буы, ыстық немесе суық су, электроэнергия, механикалық жұмыстар) утилизациялық қондырғыда іске асады.

Әлемдік тәжірибе жинақтау барысында энергия жинақтау шығыны біріншілік энергияны өндіруге қарағанда 3-5 есе кем екені анықталды. ҚР-ғы ішкі өнімнің меншікті энергия сиымдылығы орташа есеппен дамыған өндірістік елдермен салыстырғанда төрт есе жоғары болып табылады.  Бул бағыт көрсеткіштерінің төмендеуі техногенді қалдықтарды  қолданумен анықталады.

Техногенді қалдықтар доменді шлактар, күл шлакты қалдықтар (ЗШО) ЖЭС,  бұның бәрі энергетикалық  консервілер. Оларға консервіленгендер:  сұйық-отты шлак ерітінділерін, жылу энергиясы, активті күлдің химиялық пуццоланды гидратационды энергиясы угіту мен сындырудың механоактивационды энергиясы; тау байыту жүмыстарыеа жұмсалған және күлді залалсыздандыру және құрғату энергиясы яғни ЖЭС-тағы электрофильтрлерде. Жоғарыда корсетілген консервіленген және шығыны, қайтымды жағдайда құрылыс материалдар өндіріс технологиясында қолданылады.

Қалдықтарды қайта өңдеп, қолдану кең дамыған. 1№ қалдықты қайта өңдесе, минералды- шикізат комплекстерін капиталды шығынын 2№-ке азайтады.

ЕЭР келесі бағыттарда қолданылады:

Жанармайлық- қайта өңдеуге жарамсыз жаңғыш қалдықтарды жанармай ретінде қолдану

Жылулық- пештер мен котелдарда  негізгі және аралық  өнімдерде ыстық сумен өңделген жылу, бу және ЕЭР қысымының жылуын қолдану

Күштік- ЕЭР-ге  байланысты өңделетін механикалық және электрлік  энергияны қолдану

Комбинирленген- жылу өндіру үшін электрлік немесе механикалық энергия

Энергетикада  жанармайды жағудың жана әдістерін кеңінен қолданған жөн. Мысалы, қайнау қабатындағы жану, шаң тазартқыш қондырғылардың эксплуатациясы.

Қалдықсыз технология- қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ететін, табиғи ресурстар мен өндірістегі  энергияны кеңінен қолдану технологясы.

Қалдықсыз технология- өндірістік мекеменің негізгі принципі, жабық  циклда шикізат пен энергияны қолдану. Жабық цикл: біріншілік шикізат- өндіріс- тұтыну- екіншілік шикізат.

Энергетикадағы қалдықсыз технология.

Қатты және сұйық жанармайлар жағу кезінде толығымен пайдаланылмайды, сонымен қатар зиянды өнімдер түзеді. Қайнау қабатында жанармайды жағу әдістемесі бар, ол тиімді және экологиялық қауіпсіз.  Газдың зиянды қоспаларын күкірт және азот оксидтерін тазартып отыру керек, ал фильтрация нәтижесінде түзілген күлді құрылыстық материалды өндіруде қолданады және т.б.

Силикат материалдарын және өнімдерін алу үшін химиялық өндірістегі, түсті,қара металлургиядағы шлактары өңдеу мен пайдалану

Шлактар-бастапқы материалдар (отын,руда, балқыма, газды орта)құралдарындағы жоғарытемпературалық өзара әрекеттерінің өнімдері. Олардың химиялық құрамы мен құрылымы бос жыныс құрамына, балқытылатын металл түріне, металлургиялық үрдіс ерекшеліктеріне, салқындату шарттарына және т.б. байланысты өзгереді.

Шлактар келесі үрдістер нәтижесінде алынуы мүмкін: алюмитермиялық үрдістерде және отынның төменколориялы түрлерін жаққанда балқыма түзусіз; отын жағу үрдісінде бастапқы құрамдарды бөлшектей балқытуда; бастапқы құрамдарды толық балқытуда (метааллургиялық үрдістердің көбінде).

Өнеркәсіптік қалдықтар мәселесін көбірек тиімді шешу қалдықсыз технологияны енгізу болып табылады. Қалдықсыз өндірісті жасау шикізаттың көп қолданылуын қамтитын тұйық айналысты жүйелерді өңдеу, технологиялық үрдістердің қағидалы өзгеруі есебінен жүзеге асады.

Өнеркәсіптік қалдықтарды тұтынушы салалардан көбірек сыйымды құрылыс материалдарының өнеркәсібі болып табылады. Өнеркәсіптік қалдықтарды пайдаланы шикізат рерурстарында құрылыс қажетін 40%-ға дейін жабуға мүмкіндік беретіні анықталған. Өнеркәсіптік қалдықтарды қолданы табиғи шикізаттан өндіруге қарағанда құрылыс материалдарын жасауға кететін шығындарды 10-30% төмендетуге мүмкіндік береді,капиталды салымдар үнемділігі 35-50%-ға жетеді.

Шлактар мен күлдер негізіндегі байланыстырушы материалдар

Қатты отынды жаққанда және металдар алғанда қалдықтардың негізгі массасы шлактар мен күлдер түрінде түзіледі. Шлактар мен күлдерден басқа металл өндірісінде шламдар дисперсті бөлшектердің су суспензиялары түрінде қалдықтар үлкен мөлшерде түзіледі.

Құрылыс материалдарын өндіруде құнды және кең тараған материалды шикізат жанатын жыныстар және көмір байыту қалдықтары, рудаларды байыту қалдақтары және болып табылады.

Байланыстыру материалдарын өндіру шлактар қолданудың ең тиімді облыстарына жатады. Шлакты байланыстыруды келесі негізгі топтарға бөлуге болады:шлакопортландцементтер,сульфатты-шлакты, әкті-шлакты, шлакты-сілтілі тұтқырлаушылар.

Шлактар мен күлдерді мінді түрде дайын шикізат сияқты қарастыруға болады. Оның қүұрамында кальций оксиді (СаО) әртүрлі химиялық қосылыстарда байланысқан, соның ішінде цементті клинкер минералдарының бірі-екікальцийлі силикат түрінде де. Шлактар мен күлдерді қолданғанда шикізат қоспасын дайындаудың жоғары деңгейі отын үнемділігі мен пештер өндірушілігін жоғарлатуды қамтиды. Саз балшықты доменді шлакпен ауыстыру әкті құрам мазмұнын 20%-ға төмендетуге, клинкердің құрғақ өндірісінде отын мен шикізаттың үлестік шығынын 10-15%-ға азайтуға, пештер өндірушілігін 15% жоғарлатуға мүмкіндік береді.

Азтемірлі шлактарды доменді және феррохромды қолданумен және балқытудың қалпына келтіретін шарттарын жасаумен электрпештерде ақ цементтер алады. Феррохромды шлактар негізінде металды хром тотығуымен балқымада клинкерлер алуға болады, оны қолданғанда цементтер тегіс және тұрақты реңкті болады.

Әкті-шлакты және әкті-күлді цементтер-әк пен ЖЭС әкетудің доменді түйіршіктелген шлактың немесе күлдің бірге үгітуімен алынатын гидравликалық байланыстырушы заттары. Оларды М 200-ден көп емес таңбалы құрылыс ерітінділерін жасауға қолданады. Қамту мерзімдерін реттеу және басқа қасиеттерін жақсарту үшін оларды жасауда 5% дейін гипсті тас енгізіледі. Әк құрамы 10-30% құрайды.

Байланыстырушы құрамына кіретін сілті құрамдары аязға қарсы қосымша ролін атқарады, сондықтан шлаксілтілі байланыстырушылар теріс температураларда жеткілікті түрде қарқынды қатаяды.

Шлаккүлді қалдықтардан толтырушылар

Шлакты және күлді қалдықтар ауыр және жеңіл бос тесікті бетон толытушылар өндірісі үшін бай шикізат базасы болып табылады. Металлургиялық шлактар негізіндегі толтырушылардың негізгі түрлері-шлакты қиыршық тас пен шлакты пемза.

Тығыз табиғи тасты материалдарды ұсақтау өнімінің физико-механикалық қасиеттеріне беріспейтін бетонды ауыр толтырушылардың тиімді түрлеріне құйылған шлакты қиыршық тас жатады. Құйылған шлакты қиыршық тас жоғары аяз және ыстыққа төзімділікпен және үйкелуге кедергімен сипатталады.

Шлактар мен күлдер негізінде балқыған және жасанды

тас материалдары

Бетондар мен толтырушылар байланыстырушылар өндірісімен қатар күлді, металлургиялық және отынды шлактарлы өңдеудің негізгі бағыттарына, негіздерінде силикатты кірпішті және күл керамикасын, шлакоситалдары және құйылған материалдарды, шлакты мақтаны алу жатады.

Шлакты мақта-минералды мақтаның әртүрлілігі, құрылысты-техникалық қасиеттері бойынша, шығарылым көлемі бойынша жылушектеу материалдары арасында жетекші орынға ие. Минералды мақта өндірісінде домналық шлактар көп қолданысқа иеленеді.

Металлургиялық және отынды шлактар балқымасынан әртүрлі өнімдер құяды:өнеркәсіп ғимараттарының едендерін және жолдарды төсеуге арналған тастар, тюбингтер, бордюр тасы, коррозияға қарсы плиткалар,құбырлар.

Шлакоситалдар-шыныкристалды материалдардың әртүрлілігі, шынылардың бағытталған кристалдануынан алынады. Басқа ситалдардан ерекшелігі тас көмір жанған кұлдер,қара және түсті металлургия шлактары шикізат материалдары болып табылады. Олар жоғары беріктілікке ие құрылымдық және жөндеу меатериалдары ретінде құрылыста кеө қолданылады.

Шлакоситалдар құрылыста кең қолданылып отыр. Парақты шлакоситалл плиталарымен цоколдар мен ғимарат фасадтарын жабады, ішкі қабырғалармен кедергілерді жөндейді, олардан шатыр мен балкондар қоршауын жасайды. Шлакоситалл-ғимараттың сатыларына, терез жақтауларына т.б. құрылымдық элементтеріне тиімді материал. Жоғары ескіруге төзімділік және химиялық тұрақтылық, химиялық тау-кен және т.б. өнеркәсіп салаларында құрылыс құрылымдары мен аппаратураны қорғауға шлакоситалдарды табысты қолдануға жол береді.

ЖЭС күл шлакты қалдықтары күл керамикасын жасауға негізгі шиізат,балшықты жыныстар негізінде керамикалық өнімдер өндірісінде отынқұрамды қоспалар ретінде қызмет көрсете алады. Қабырғалы керамикалық өнімдер өндірісінде қоспа ретінде отынды күлдер мен шлактар ең көп қолданылады.

Күл керамикасын 60-80% зол-қалдық, 10-20% балшық т.б. қоспалардан тұратын массадан престелген өнім ретінде шығарады. Күл керамикасы тұрақты беріктілік пен жоғары аязға төзімділікке ие болып, тек қабырға материалы ретінде ғана қызмет көрсетіп қоймайды. Ол жоғары қышқылға төзімділікке және төмен үйкелістікке ие, бұл одан тротуарлы және жол төсемдерін және жоғары мерзімділікке ие өнімдірді жасауға мүмкіндік береді.  

Жол құрылыс және шектеулі материалдардағы

күлдер мен шлактар

Отын күлдері мен шлактардың ірі тонналық тұтынушысы жол құрылысы, онда күлдер мен күлшлак қоспаларын негіздердің төменгі қабаттарын және жайылатынын орнатуға, жол цементті бетондардағы өоспалар сияқты асфальтты бетондар мен ерітінділерде минералды ұнтақ секілді, әк пен цементтен топырақты тұрақтандырғанда байланыстырушыны бөлшектей араласьыру ретінде қолданады.

Көмірлер мен жанатын сланцтер жанғанда алынған күлдер шатыр және гидроизоляциялы ластик ретінде қолданылады. Жол құрылысында күлшлак қоспаларын бекітілмеген және бекітілген түрде пайдаланады. Бекітілмеген күлшлакты қоспаларды негізінен облыстық және жергілікті белгіленген жолдар негіздерінің жайылатын және төменгі қабаттарын орнатуға материал ретінде қолданады. 16% көп емес шаңды күл құрамында оларды битумды немесе қарапайым эмульсиямен беткі өңдеуге ұшырайтын топырақты жабындыларды жақсарту үшін қолданады. Жолдардың құрылымдық қабаттарын 25-30%-дан көп емес күл құрамымен күлшлак қоспаларынан жасауға болады.

Қалдықсыз технологияның пайда болуының экологиялық және экономикалық технологиясы. Қоршаған ортаны ластаушылармен энергетикалық және шикізаттың жоғалту корреляциясы.

Қалдықсыз технологияның пайда болуының жалпы принцптері: өндіріс дамуының заманауый сатысында өндірісте сақталған күйінде сақтау мұмкін емес. Заманауый сатыда өндірісті кері жоспарлау керек, жаңа процестерді шығарып, жоғары дәрежелі инжеперлі экология экономикалық болмысы бар оптимальді режимде кәсіпорынды эксплуотациялау керек. Басты мәселе қалдықсыз және аз қалдықты технологияны қолдау болып табылады. Негізгі критерии технологиялық процестерде қалдықсыз тнхнология болып табылады.

Экологиялық критерилер

1. Шикізатты алу ұшән кеткен табиғи ресурстың шектелу шығымы.

2. Қатты қалдықтың шектелуі сыны және шектеуші қатыспай қалуы

3. Қатты қалдықтарды қолданудың квалифиционды мүмкіндігі

4. Сұйық және газаралас қалдықтардың көп бөлігінің қатвспай қалуы

5. Сұйық және газды ағындарда технологиялық циклдердің тұйықталу мүмкіндігі

6. Екіншілік энергоресурс және су ресурстарын және су мен энергияны қолданудың шекті қолданылуы.

7. Процестердің жоғары селективтігі және еңбек бөлінгіштігі копкомпонентті реакция өнімдерінің қатыспай қалуы. Егер осы талаптар сақталмаса нәтижесінде кұрделі қоспа пайда болады. Осы жағыдай жартылай кокстеу және оның варианты отынның энертехнологиялық өңдеу процесінің дамуын баяулатады.

8. Қоспаны өңдеудің мүмкіндігі қайта өңдеу нәтижесінде қоданыс табатын техникалық процесте өнім алынады. Осы процестерде мөлшерлі кәзіргі таңда жоғары температуралық кокстеу және мұнай өңдеу болады.

9. Комбинирленген технологиялық процестің мүмкіндігі шикізаттың және энергетикалық ресурстардың рационалды көрсеткіші болвп табылады. Бұл жағдайда коксті қолдануда, коксті пісіруде арнайы қондырғы орнатудың қажеті жоқ.Сонымен қоса мұндай арнайы қондырғыда алдын ала 1300- 1400◦C дейін салқындатылған кокс қолдануға тура келеді, ал комбинирленген қондырғыда коксті 1100-1200◦C – та қыздыру керек. Осы температурада көп бөлігі үнемделеді.

10  .Жұмыстағы қауірсіздік  және сенімділік. Жоспарда жоқ жағдайларда токсикалық заттардың көп бөлігінің лақтырылуы болғанда қажетті шамадан концентрация жоғарылап кетеді. Сондықтан қондырғы жұмыста сенімді болу керек. Ол резерфті жүйе және сыйымдылықта барлық авариялық лақтыруларда жеткілікті қамтамасыз етерлік болу керек.

11.  Көптеген мекемелердің тәжрибесі барлық жағдайда олардың экологиялық процестерінің процес оптимизациясында жоғарылауын ткөрсетеді. Бұл мүмкіндік өндірістердің технологиялық және компонентті шешімдерінде қатыспай қалады.

12.  Азоперациялық тәртіп бойынша лақтырулардың ассортименттік және санын өндіріс қалдвғын азайтады.

2. тұрақты технологияны енгізу.

Республиканың тұрақты дамуын қаитаиасыз ету үшін технологиялық  потенциал тұрақты, экологиялық таза және өндірістің экономикалық эфективтілігі технологияда және ауыл шаруашылығында, энергетикада, транспортта және қала басқаруда құрылады.

Мұндай  технологиялар кешенді жүйеге рентабельді және қоршаған ортаға қауіпсіз өндірістік схемаға жатады, оған сонымен қатар ақпараттық және коммуникативті орнатудың жаңа механизмі (экологиялық маркетинг және менеджмент, сақтандыру, табиғатты қорғаудың рационалды және т.б.) жатады. Қазақстанның индустриясының перспективті дамуының тапсырмасына өндісістегі  технология стратегиялық бағыттағы кешендер, аз қалдықты ресурс және энергия эфкетифтілігі, сонымен қоса өндірістік жүйенің максималды жабықтығы жатады. Тұрақты технологиялық модель қарапайым өндірістік схемада сериалы өндірістен жоғары жылдамдығымен, экономикалық эфективтілігімен, орталықтанған басқару және стандарттау, қоршаған ортамен қарымөқатынастармен ажыратылады.

3. Жаңалатылған қорды және альтернативті энергия көздерін эффективті және рационалднуы  қолдану.

Қазақстан Респубилкасында су ресурстарын және альтернативті энергия көздерін тиімді қолданужолы бар:

су, жер, орман, балық,өсімдікті және жануарлы ресурстарды және жаңаланған энергия көздерін қолдануда заманауый технологияны қолдануды енгізу.

Гидроэнерготехникалық ресурстарды, күн түсетін аймақтарды және басқа жаңаланған ресурстарды және альтернативті энергия көздерін рационалды қолдану.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

1. Қоршаған ортаға әсерді бағалау дегеніміз не?

2. Қалдықсыз технологияның пайда болуының жалпы принцптері?

Әдебиеттер тізімі.

Нег. [№1§1,45-48],2[15-23].

Лекция 7 Биотехнология және ресурстарды үнемдеу

Мақсаты: Биотехнология және ресурстарды үнемдеу жайлы түсінік қалыптастыру 

  1.  Экологиялық биотехнология пәні мен міндеті.
  2.  Энергия үнемдеу мәселесі
  3.  Жылутехнология
  4.  Шекті энергия үнемдеу әдісі
  5.  Энергия үнемдеу шаралары

Лекцияның қысқаша азмұны:

 Биотехнология дегеніміз — биологиялық организмдердің қатысуымен жүретін процестерді, адамның мақсатына сай өзгерту арқылы өндірісте пайдалану. "Биотехнология" деген терминді алғаш рет 1919 жылы венгр ғалымы К.Эреки енгізді. Қазіргі биотехнологияның басты мақсаты — өсімдіктердің жаңа сорттарын, жануарлардың асыл тұкымын, микроорганизмдердің штаммаларын шығару. Оны адам өміріне қажетті заттар өндіру үшін биологиялық нысандар мен процестерге негізделген жаңа ғылымның және өндірістің сапасы деп қарауға болады. Ата-әжелеріміз ежелден микроорганизмдерді қымыз бен шұбат, айран ашытуға, құрт пен ірімшік жасауға, нан пісіруге, тері илеуге, т.б. қажетті заттарды дайындауға пайдаланған. Қазіргі биотехнологияның мынадай негізгі бағыттары бар: микробиологиялық өндіріс, жасушалық инженерия жөне гендік инженерия. Биотехнологияда биохимия, микробиология, молекулалық биология, генетика ғылымдарының жетістіктерінің нәтижесінде өте бағалы биологиялық белсенді заттар — гормондар, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, органикалық қышқылдар — сірке, лимон, сүт және кейбір дәрі-дәрмектер алынады. Қазір ең жоғары өнімді микроорганизмдер штаммаларының көмегімен 150-ден астам биологиялық заттардың түрлері синтезделді. Мысалы, адамда және кейбір жануарлар организмінде синтезделмейтін аминқышқылы лизинді тек микроорганизмдер арқылы алады. Егер жануарлар организмінде лизин жетіспейтін болса, оның денесінің өсуі тоқтайды. Сондықтан лизинді жануарлардың жемшебіне қосып береді. Биотехнологияның биологиялық әдістерін қоршаған ортаны ластанудан тазарту үшін қолданады. Ластанған суларды микроорганизмдердің көмегімен тазартады. Үлкен қалалардың, өндіріс орындардың шығарған зиянды қалдықтарын тазарту кейбір бактериялардың қатысуымен жүреді. Металл қалдықтарымен (уран, мыс, кобальт, т.б.) ластанған суларды тазарту үшін оларды өз жасушаларына жинайтын бактериялардың түрлерін пайдаланады. Сонымен биотехнология экологиялық мәселелерді шешуге қатысады. Үндістанда, Қытайда, Филиппинде үйлерді жылытуға және тамақ дайындауда биогазметан мен кеміркышқыл газдың қоспасын пайдаланады. Ол үшін арнаулы контейнерлерге малдың қиын, қант өндірісінің, ауыл шаруашылығы заттарының калдыңтарын жинап, оларға бактерияның арнайы себіндісін қосады. Осы қоспадан биогаз алады.

Ресурстарды үнемдеу - шикізат, материалдық, энергетикалық және басқа ресурстарды неғұрлым ұтымды да тиімді пайдалануға, оларды пайдалы нәтиже өлшеміне қысқартуға бағытталған ғылыми-техникалық, ұйымдық, экономикалық және тәрбиелік шаралар жүйесі. Осы шаралар- кешенді түрде пайдалану; өндіру, тасымалдау, сақтау кезінде ЬіРапқа жол бермеу; өңцеу кезінде қалдықтарды қысқарту, қайталама ресурстар мен ілеспе өнімдерді шаруашылық айналь кеңінен тарту, т. б. жолмен қол жеткізіледі. Ресурстарды үнемдеудің сақталуы техника мен технология саласының маңызды сипаттамасы. Техниканы дайындау мен пайдалануға жұмсалған ресурстардың шығыны аз болса, ол ресурстарды үнемдеуші техника деп есептеледі; қалдығы аз немесе қалдықсыз технология — ресурстарды үнемдеуші технология деп саналады

Энергия үнемдеу мәселесі – қазіргі ғылыми тәжірибелерге қойылған ең негізгі мәселелердің бірі. Ол жылутехнологиясына негізделген өнеркәсіпті өндіріс салаларына маңызды болып саналады. Бұл жерде отын, жылу энергияларының біраз қорын үнемдеу мәселесі ғана емес, сонымен қатар оларды тәжірибе жүзінде кеңінен қолдану мәселесі де қрастырылып отыр.

Бұл қорларды жүзеге асыру тек қана өнеркәсіптік өндірістің прогесс саласында жүреді.

Жылу технологиясының энергетика саласындағы басты міндеті – принципиальді жаңа қалдықсыз жылутехнологиялық жүйелерді қайта құру мен жүзеге асыруға арналған энергия үнемдейтін жылутехнологиялық құрылғыларды өңдеу, зерттеу және жасап шығару т.б.

Мұндай тапсырмаларды орындау үшін ең алдымен жылутехнологиялық эенергетика саласын зерттеу қажет және де ғылыми ізденістің тиімді әдісін өңдеуді тездету керек.

Осы зерттеулер мына бағытта болу керек:

  •  (өнеркәсіптік өндірістің негізгі жылутехникалық энергия сыйымдылығының саласындағы) отын энергетикалық ресурстардың салыстырмалы шығынының төмен деңгейін құру;
  •  Отын энергетикалық ресурстардың салыстырмалы шығын қорының азаюын табу;
  •  Осы қорларды толықтай пайдаланатын техникалық құралдарды, әдістерді, негізгі бағыттарды өңдеу;

Энергия үнемдейтін жылутехнологиялың әдістемесі осындай әдіспен қалыптасады және олардың мынадай бағыттары бар:

  •  энергия үнемдейтін технологияны жақсартуға арналған энергия үнемдейтін жылулық сызбалар;
  •  энергия үнемдейтін құрылғылар;

Энергия үнемдейтін технологияның бірінші негізгі бағытын қарастырайық.

Жылутехнологиясы – заттардың жылулық жағдайын өзгерту негізінде берілген өнімдердің негізгі шикізаттар мен материалдарды жасап шығаратын әдістердің жиынтығы. Жылутехнологиясына сәйкес энергия үнемдеуші дегеніміз – шикізат материалын тауарлық өнімге түрлендіру процесіндегі жылуды тұтынудың барынша төмен деңгейі сейкес келетін технология немесе технологияның энергия үнемдеу коэффициентінің максимал мәні сейкес келетін технология.

Жылутехнологиясының энергия үнемдеуші коэффициентін төмендететін маңызды факторларға келесілер жатады:

  •  жылудың технологиялық өнімдер арқылы қоршаған ортаға таралуы;
  •  қондырғы жұмысының периодты режимінде жүзеге асатын, технология қатарының көпоперациялылығы, ол негізінде қоршаған ортадағы жартылайөнімнің мура және ұзын конткатілерінің көптеген мөлшерімен сәйкес келеді;
  •  технологиялық процестердің көпсулы нұсқаларының қолданылуы (мысалы: цементті клинкердің өндірісінің ылғал әдісі);
  •  шикізат материалдарының алдын-ала механикалық өңдеудің энергия сыйымдылық кезеңінің болуы;
  •  тауар ретінде сатылмайтын технологиялық қалдықтардың бар болуы.

Энергия үнемдей технологиясының жоғары мүмкіндектері технологияның қалдықсыз принциптерін жүзеге асыру кезінде ашылады.

Қалдықсыз жылутехнологиясының келесідей бес принциптерін көрсетуге болады:

  •  негізгі шикізаттың, жартылай дайындалған өнімнің, материалдардың барлық компененттерінің кешенді және тауарлық шығарылуын қамтамасыз ету, яғни технология ресурс үнемдейтін болу керек;
  •  негізгі шикізатты, жартылай дайындалған өнімді, материалдарды комплексті өңдеу процесіндегі теориялық қажетті, жалпы энергия тұтынудың төменгі деңгейінің болуы, яғни технология энергия үнемдейтін болу керек;
  •  технологияда суды қолданудың ең төменгі деңгейінің болуы, яғни технология азсулы болу керек;
  •  қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету, яғни технология экологиялық түрде дамыған болу крек;
  •  адамға қажетті жағдайларды жасау, яғни технология қауіпсіз және жеңіл басқарылатын болу керек.

Осы принциптердің бағыты бойынша қалыптасқан негізгі жылутехнологиялар энергия үнемдеудің жоғарғы деңгейіне потенциальді түрде бағытталады.

Жылутехнологиясындағы энергия үнемдейтін іс-шаралар келесідей үш топқа бөлінеді. Утилизациялық (қолданылатын), оған жылу қалдықтары мен энергия потенциалдарын қолдану шаралары жатады. Энергетикалық модернизация – жұмыс істеп тұрған қондырғылар мен жүйелердегі жылу мен энергияның төмендеуі. Іс-шаралардың осы екі топтары дәстүрлі болып табылады және олардың энергия үнемдейтін эффекттен айырмашылығы болмайды. Осы шаралардың үшінші тобына – интенсивті энергия үнемдеу жатады. Интенсивті энергия үнемдеу интенсивті энергия үнемдеу резервінің потенциалы деп аталатын жылуэнергетикалық объектідегі біркезеңді, ірімасштабты энергия үнемдейтін эффектінің ұлғаюының принципальді жаңа міндетін атқарады. Ол технология мен техниканың принципальді негізінің өзгеру базасында және технологиялық өнімнің сапасын ұлғайту және оны толықтай қолдану базаларында ұлғаяды.

Максималды энергия үнемдейтін эффект – тек қана жабық жылутехнологиялық кешеннің энергетикалық аналыз негізінде және интенсивті энергия энергия үнемдеу іс-шаралардың негізінде ұлғаяды.

Мемлкеттің жылутехнологиялық кешенінде экономикалық ресурстардың шекті толық қорын қарқынды энергия үнемдеудің іс-шараларын келесі топқа біріктіруге болады:

  •  технологиялық;
  •  энергетикалық;
  •  жылутехникалық;
  •  техникалық.

Технологиялық шараларға, мысалы төмен энергия сыйымдылықты альтернативті шикізатты қолдану, азсулы жылутехнологиялық операцияларды қабылдау, үздіксіз технологиялық операциялар мен қалдықсыз технологияларды, жылудың шекті технологиялық регенерациясын және өнімнің жрғары сапасын қамтамасыз ету шаралары жатады. Ол отын-энергетикалық ресурстардың көпоперациялы технология резервіне арналған энергия үнемдейтін технологияны қалыптастырады. Бірақ оларды жүзеге асыру үшін күрделі энергетикалық, жылутехнологиялық және техникалық шешімдер қажет.

Энергетикалық шараларға – технологиялық обънектілердің энергия үнемдейтін жылулық схемалары мен энергияның энергиря үнемдейтін көздері жатады. Энергетикалық жетілген эталонға жылутехнологиялық объектілердің термодинамикалық идеальды модельдердін жатқызуға болады. Энергетикалық іс-шаралар құрамына дәстүрлі энергия көзінен басқа (дәстүрлі емес энергия көздерін қолдану) энергиялар да кіреді.

Жылутехникалық шаралар тобы жаңа жоғарыкоэффициенттілерді іздеу және жалпылай алғандағы жылутехнологиялық процесс ұйымының жаңа жылутехникалық әдістерін жүзеге асырады.

Техникалық шаралар тобы жаңа ұрпақтың энергия үнемдейтін технологиялық құрылғыларын қолдануды қарастырады.

Осы қарастырылған іс-шаралар энергия үнемдеудің ірімасштабтыпринципиальді мүмкін болатын резервін жүзеге асырады және оның әдісінің тәжірибелік жетістігінің кең спектріне демонстрация жасайды.

Энергия үнемдейтін тиімді жүйені құруға арналған екінші іргелі негізгі – энергия үнемдейтін жылулық сызбаларды дайындаудан тұрады. Бұл бағытта тапсырманы жақсы орындау үшін нақты жылутехникалық процестердің жоғарғы энергоүнемділігіне жетудің принципиальді жолдарын толықтай көрсететін жылулық сызбалардың көптеген нұсқаларын қарастырған жөн.

Бұндай шешімдердің мүмкіншілігі – термодинамикалық идеалды технологиялық қондырғылардың принциптерін және олардың жылулық сызбаларының анализін, технологиялық процестер мен технологиялық қондырғыларының қалдықсыздығын жүзеге асыру мүмкіншілігін іздестіруін пайдалану негізінде ашылады.

Энергия үнемдейтін технологиялық жүйелерді іздеу мақсатындағы соңғы нәтиже –осы жүйе құрылғыларының энергия үнемдейтін сипаттамаларымен анықталады. Осыған байланысты, энергия үнемдейтін құрылғыларды құру –іздеу бағытындағы және энергия үнемдейтін жылутехнологиялық жүйелерді жүзеге асыратын үшінші іргелі бағыт болып табылады. Осы бағыттың тапсырмаларын шешудің негізгі алғышарттарына мыналар жатады:

  •  тиімді жылутехникалық принциптердің (әдістердің) өңделуі, зерттелуі және жүзеге асуы, технологиялық процесстердің жүзеге асуы және олардың бөлек салалары;
  •  Жылутехнологиялық емес өндіріс жүйелерінде жылу мен энергияны қолдану ұйымының тиімді әдістерін жобалау, зерттеу және оларды жүзеге асыру;
  •  Технологиялық реактордың, жылутехникалық сызбалардың және олардың компоновкаларының құрамалы сызбаларын жобалау.

Осы қарастырылған әдістеме жоғары энергетикалық сипаттамасы бар жылутехникалық жүйе құруға арналған, потенциалды және тәжірибе жүзінде энергия үнемдеудің шекті жоғары деңгейіне бағытталған тұрақты шешімдерге әкеледі, сондытан ол шекті энергия үнемдеудің әдісі деп аталады.

Шекті энергия үнемдеу әдісі – ол тауар өнімдеріне қажетті негізгі шикізат пен материалдарды комплексті технологиялық экологиялық және экономикалық тиімді өңдеуге қажетті бірінші отын-энергетикалық ресурстарды шамалы шығындауды жүзеге асырудың принциптерін, әдістерін, бағыттарын іздеу әдістемесі.

Сондықтан, шекті энергия үнемдеу базасындағы энергия үнемдейтін жылутехнологиялық қондырғылар мен жүйелерді құру тапсырмаларын орындау – металл үнемдейтін және экологиялық мінсіз қондырғылар мен жүйелерді бір мезгілде орындауға негізделген.

Энергетикалық анализ дискреттілігімен ерекшеленетін энергия үнемдеу тапсырмасын орындаудың дәстүрлі әдістемелік негізгі жеке технологиялық қондырғылардың кейбір жақтарында (салаларында ) отын-энергетикалық ресурстардың толық қорын үнемдеуді және оны жүзеге асырудың негізгі бағыттарын анықтау кезінде мүлдем шарасыз болып қалады.

Өзін тексеруге арналған сұрақтар:

  1.  Биотехнология дегеБиотехнология дегеніміз не ?
  2.  Биотехнологияның басты мақсаты қандай?
  3.   Энергия үнемдеу мәселесі нені қарастырады?
  4.  Жылутехнология туралы айтып бер.
  5.  Шекті энергия үнемдеу әдісі дегеніміз не?
  6.  Энергия үнемдеу шараларын айтып шық.

Ұсынылған әдебиеттер:

  1.  Экологиялық биотехнология: ағылшыннан аударма/ К.Ф. Фостер, Д.А. Дж. Вейз. – Л.: Химия, 1990. – 348 бет.
    1.  Биотехнология: принциптері мен қолданысы/ И. Хиггинс: ағылшыннан аударма. М.: Мир, 1988.

Лекция 8 Қалдықсыз технологиялар.

Мақсаты: Қалдықсыз технологиялар жайлы түсінік қалыптастыру 

1 Қалдықсыз технологиялау көздерінің табиғи ортаға тигізетін қауіпті әсерлер деңгейін азайтып төмендету мүмкіндіктері

2.Қалдықсыз және жартылай қалдықсыз технологиялар

3.Биологиялық технология

Лекцияның қысқаша азмұны:

Қалдықсыз технологиялау көздерінің табиғи ортаға тигізетін қауіпті әсерлер деңгейін азайтып төмендету мүмкіндіктері

Экономикалық дамудың экстенсивті әдістерінің басымдылығы қоршаған ортаның нашарлауы мен халық шаруашылығын ресурспен қамтамасыз етудің шиленіскен мәселесіне алып келеді.

Барлық технологиялық жағдайлардағы үрдістерді экологиялық үйлесімділік көзқарас тұрғысынан қарастырған жөн. Тбиғат жүйесінің қалыпты қызыметінің белгіленген шеңбер соңындағы арақатынасынан және қоршаған ортаға әсер етуді бұзбайтын осындай өндіріс пен технологиялық үрдістерді біршама экологиялық деп айтуға болады.Экология емес үрдістер жоғары техногендік күшті туындатып, қоршаған ортаның жағдайына жағымсыз әсер етеді.

Шетел әдебиеттерінде «таза өндіріс» термині қолданылады. Ол қоршаған орта мен адам үшін қауіп-қатерді ең аз деңгейге түсіріп, қоршаған ортаны ластауды болдырмайтын технология стратегиясы ретінде түсіндіріледі. Өндіріс үрдістерінде пайда болатын барлық шағарынды мен қалдықтардың уыттылық әдрежесін және олардың санын азайту, уытты шикзат материялдарын қолдануды болдырмау, үйлесімділігіне сәйкес келеді.  

Қалдықсыз өндіріс кезінде бастапқыда барлық шикізат соңғы қортындыда осы немесе өзге өнімге айналады. Қалдықсыз технология – бұл өнімді өндірудің тәсілі энергия мен шикзат кезеңінде кешенді және әбден орынды түрде пайдаланылады. Атап айтқанда: шикзат ресурыстары - өндіріс -тұтыну - қайталама шикзат ресурыстары, яғни, кез келген қоршаған ортаға болатын әсерлер оның қалыпты жұмыс істеуін бұзбайды.

Осы өндірісте қоршаған ортаға зиянды әсер ететін деңгей қалыпты мөлшерден аспайды. Мысалы, рұқсат етілген санитарлық-гигиеналық мөлшерден және техникалық, ұйымдастырушылық, экономикалық бойынша немесе өзге себептерге байланысты шикзат пен материялдардың бір бөлігі пайдаланылмайтын қалдықтарға ауыстырылып, ұзақ мерзімді сақтауға жіберіледі немесе көміледі.

         Сонымен, қалдыксыз өндіріс орны табиғи экологиялық жуйе мен үйлесімі бойымша ұйымдастырылған іс жүзіндегі тұйықталған жүйе болып тұр. Бұл жерде, тіршілік әрекетіндегі бір организмдермен пайдаланылады және заттектердің өзіи-өзі реттейтін биохимиялық айналымы толықтай жүзеге асып жатады. «Қалдықсыз өндірістің» маңызды ережесін белгілеу - шикізаттың барлық компоненттерін ұтымды және кешенді түрде пайдалану. Сонымен, өндірістің қоршаған ортға сөзсіз болатын ықпал етуі оның қалыпты жұмыс істеуін бұзбайды, демеқ, оған зиян келтірмейді, - деген сөз. Қоршаған ортаға соншама түсетін салмақ жол берілген экологиялық мөлшерден аспайтынын тиісінше ескеру қажет.

Қалдықсыз өндірісті құру ұзақ мерзімге созылатын процесс. Сонымен қатар,өзара байланысты бірқатар технологиялық, экономикалық, ұйымдастырушылық және басқа да күрделі міндеттердің шешімін талап етеді, Бұл күндері,әзірге аз қалдықты өндіріс кеңтаралып, іске асырылуда.

Атап айтқанда, қалдығы аз ресурс ұнемдеуші технолоғияны енгізу жалпы бірқатар талаптарды ұсынады:

  •  оның барлық компоненттерін пайдалана отырып, шикізатты кешенді түрде өңдеу (жасап шығару);
  •  жоғары технологиялық автоматтандырылған жүйеге ғылыми сыйымдылықты енгізу; электроникаландыру мен
    роботтаыдыру; автоматтандыру негізінде өндірістік процестерді қарқындандыру (интенсификация);
  •  өндірістік қалдықтарды барынша азайту кезінде материалдар ағынының кезеңділігі мен тұйықтылығы;
  •  жеке операциялардың технологиялық процестерге бөлінүін азайту, шикізаттан соңғы өнімге дейін ауысу сатысының  аралық  санын  қысқарту;үздіксіз процестерді қолдану мен технологиялык кезеңдер уақытын қысқарту;
  •  энергия мен табиғи ресурстарды тұтыну үлесін қысқарту, бастапқы ресурстарды қайта өңделген ресурстар мен барынша алмастыру, жанама өнімдер мен қалдықтардың негізгі процестерге қайта айналуы, артық энергияны қалпына келтіру;
  •  энергия ресурстарының барлық әлеуетін барынша пайдалануды қамтамасыз ететін құрастырылған энерготехнологиялық процстерді қолдану;
  •  қалдықтарды залалсыздандыру жолымен табиғи күйіне
    дейін жеткізу немесе пайдалану мумкіндігін қамтамасыз
    ететін биологиялық процестерді және  физика-химиялық
    базасының негізінде экологиялық биотехнологияны енгізу;
  •  өндіріс пен тұтыну, табиғатты пайдалану саласын қамтитын интегралды технологияны құру.

Осы тұрғыда өндірістік процестердің жүйелі талдауы жаңа кезеңнің технологиясын құру жолын анықтауға мүмкіндік береді.

Қалдықсыз өнім өндірісін енгізуден біз не кұте аламыз? Жоғарыда көрсетілгендей, олар: биосфераға келетін шығынды төмендету,шикзат пен энергетикалық ресурыстарды үнемдеу, шикзат базасын кеғңейту, қалдықтарға жұмсалатын шығынды азайту, т.с.с.

Табиғат жүйесінің қалыпты қызметінің белгіленген шеңбер соңыңдағы арақатынасын және қоршаған ортаға әсер етуді  бұзбайтын процестерді экологиялық деп атаймыз.

Өндірісті толықтай  қалдықсыз жасау қазірде мүмкін емес. Өндіріс процессінде пайда болған барлық шығарынды  мен қалдықтардың уыттылық дәрежесін азайту, уытты шикізат материалдарын қолдануды болдырмау, энегия мен шикізатты  үнемді пайдалану ластануды болдырмайтын технология стратегиясы. Өндірісте қалдықсыз тәсілді  қолдану  идеясын алғаш рет  кеңес академик ғалымдары  Н.Н. Семенов , Б.Н. Ласкорин, И.В. Петров Соколовтар ұсынған болатын. Женевада болған жалпы Еуропалық кеңесте  арнаулы декларация қабылданды. Онда аз қалдықты және қалдықсыз технолгиялар мен қалдықтарды  пайдалану мақсаты қоршаған ортаны қорғау  болғандығы , табиғат ресурстарын  ұтымды пайдаланудың қажеттілігі  атап өтелген.

Қалдықсыз өндіріс кезінде  бастапқыда  барлық шикізат  соңғы қорытындыда  осы немесе өзге өнімге айналады.

Қалдықсыз технолгия  бұл өнім өндіру кезеңінде энергия мен шикізатты  кешенді және  орынды түрде пайдалану. Шикізат ресурстары -өндіріс -  тұтыну- қайталама шикізат  ресурстары схемасы бойынша жүргізіледі.

Қалдықсыз өндіріс  табиғи экологиялық жүйемен үйлесімі бойынша  ұйымдастырылған іс жүзінде тұйықталған жүйе.

Қалдықсыз технология ережесі- шикізаттың барлық  компоненттерін  ұтымды  және кешенді пайдалану. Қалдықсыз өндірісті  құру  ұзақ мерзімге созылған  процесс.  Ол өзара байланысты  технологиялық, экономикалық, ұйымдастырушылық және басқа күрделі  міндн\еттерді шешуді талап етеді.

Қалдығы аз  ресурс үнемдеуші технологияны енгізудің талаптары:

Оның барлық компонентерін пайдалана отырып, шикізатты  кешенді түрде өңдеу.

Жоғары технологиялық автоматандырылған  жүйеге  ғылыми  сыйымдылықты енгізу; электроникаландыру мен робаттандыру; автоматтандыру  негізінде  өндірістік процесстерді  қарқындандыру.

Өндірістік өалдыөтарды барынша азайту кезеңінде материалдар  ағынының кезеңділігі мен тұйықтылығы.

Жеке операциялардың технологиялық процесстерге  бөлінуін азайту, шикізаттан  соңғы өнімге дейін  ауысу сатысының аралық санын қысқарту, үздіксіз  процестерді қолдану  мен технологиялық  кезеңдер уақытын  қысқарту.

Энергия мен табиғи ресурстарды  тұтыну үлесін и қысқарту, бастапқы ресурстарды  қайта өңделген  ресурстармен  арынша алмастыру, жанама өнімдер мен қалдықтардың негізгі процестерге қайта айналуы, артық энергияны қалпына келтіру.

Энергия ресурстарының барлық әлеуметін  барынша пайдалануды  қаттамассыз ететін  құрастырылған  электрротехнолгиялық процестерді қолдануы

Қалдықтарды залалсыздандыру жолымен табиғи күйіне дейін жеткізу немесе пайдалану  мүмкіндігін  қаттамассыз ететін  биологиялық процестерді  және физико химиялық  базасының негізінде  экологиялық биотехнологияны  енгізуі

Өндіріс пен тұтыну, табиғатты пайдалану  саласын  қамтитын  интегралды технологияны құруы

Қоршаған ортаға қалдығы аз  өндірістің зиянды әсерін шектеу критерийінің  негізінде ШРК,  және оның негізінде ШРШ атмосфераға және ШРТ  суға есептеледі

Қалдығы аз өндірісті ұйымдастырдығ негізгі принципі  шикізат және энергетикалық ресурстарды пайдалануда оның жинақтылығы. Қазір пайдаланылп жүрген  шикізат ресурстары  көп компонентті. Мысалы: түсті металлургияда  бастапқы шикізат көптеген пайдалы қазбалардан тұрады. Кәсіпорындардың мамандануына байланысты  одан 1-2 компонент ғана алынады.Ал қалғандары үйіндіге тасталынады. Қазірде   рудаларды өңдеудің кешенді пайдалану   Өскемен қорғасын мырыш  комбинатында, Балқаш, Жезқазған, Норильск  кен металлургия кәсіпорындарында жолға қойылған.

Қалдығы аз  өндіріс құрудың  келесі принципі – айқын көрінетін материалдар ағынының циклдігі. Мысалы: су шаруашылығында  канализация , тазалау бір мезгілде және  таза компонентерді  алып пайдаға асырады . Өнеркәсіпте  сумен қамтамассыз ету жағының кезеңі тұйықталған, оны өндіру мен тасымалдау, бірнеше рет пайдаланғаннан соң  алдын ала тазартылып су қоймаларына құйылады.

Қалдығы аз және қалдықсыз өндірісті ұйымдастырған кезде құрасмдастыру мен салааралық кооперацияға бірлесудің маңызы үлкен. Әсіресе аумақтық- өндірістік  кешендер шеңберінде  бір өндірістің қалдықтарын өнім алу үшін басқа салаларда  пайдаланып  біршама экономикалыө тиімділікке қол жеткізуге болады

Қалдығы аз өндірістің міндетті шарттарының бірі – алынатын өнімнің  экологиялық тазалағы, қоршаған ортаны қорғау оның сапасын жақсарту, сонымен қатар өндіріс жұмысының  нәтижесінде өндіріске, халыққа  зиян келтірмей, табиғатта экологиялық тепе-теңдікті  бұзбауы керек.

2.Қалдықсыз және жартылай қалдықсыз технологиялар, тау техникалық және биологиялық рекуьтивация.

Қазіргі кезде бұрыннан салынған өндірістердің технология жағынан тозып ескіруі себебінен өндірістердің төңірегінде қөптеген қатты қалдықтар жинақталады. Көптеген сұйық қалдықтар тазалаусыз суға жіберіледі. Сонымен қатар көптеген улы заттар мен газдар атмосфералық ауаға тарайды. Сол себепті ауаға, суға, топыраққа шығып жатқан лас зиянды заттектерді азайту үшін осы заманғы ғылыми жетістіктерді пайдаланып және технологияларды қолданып, өндіріс орындарында жаңа технологияларды кіргізе бастады. Яғни, қалдықсыз,жартылай қалдықсыз,тау техникалық және биологиялық технологиялар т.б.

Қалдықсыз технология - табиғаттан шығатын табиғи ресурыстарды,энергияны тиімді пайдалану және қалдықсыз игеру технологиясы болып табылады.

Жартылай қалдықсыз технология - өндірістік үрдіс кезінде қатты қалдықтар, сүйық қалдықтар, газдық қалдықтар аз қалтын технология болып табылады.

Қалдығы аз өндірістегі міндетті шарттың бірі - алынатын өнімнің экологиялық тазалығын ғана сақтап коймай, қоршаған ортаны қорғау мен оның сапасын жақсартуға баса назар аудару болып табылады. Сонымен қатар, өндіріс жұмысының нәтижесінде өндіріске, халыққа зиян келтірмей, табиғаттаты экологиялық тепе-теңдікті бұзбауы керек. Бұл принциптерді түбегейлі орындау қалдығы аз өндірістегі маңызды шаралардың бірі болып саналады. Сонымен, қалдықтардың қоршаған ортаға әсері ешқандай да рұқсат етілген санитарлық-гигиеналық молшердің деңгейінен аспауы қажет.

Қатты тұрмыстық қалдықтарды өңдеудің әлемдегі әдісі – төменгі температурада жағу.Жағудың осындай әдісі кезінде шығатын газдармен қоса көптеген бөлінбейтін зиянды қосылыстар мен өзара байланыстағы өнімдер шығарылады. Сондықтан, қалдықтарды жағатын зауыттар атмосфераны қосымша ластаушы ошақ көздері болуда.Қатты тұрмыстық қалдықтардың бастапқы массасының 25% көсуге жататын қалдықтар деп есептеледі.

Қалдықтарды жол-жөнекей кәдеге асыру ісінде құрамдастырылған технологияның үлкен болашағы бар. Қазіргі кезде темірді сұйық фазалық қалпына келтірудің металлургиялық агрегат базасында- қалдықтарды жоғары температурады жағудың технологиясы жасалған. Ең бастысы бұл технология кез келген көмірсутегі отынында жұмыс істей алады. Сонымен қатар, өнеркәсіп жәен органикалық тұрмыстағы қатты қалдықтарды жағу үшін табысты түрде қолданылады.

Қалдығы аз технология бойынша жұмыс істейтін жаңа кезеңнің кәсіпорындары қаланы қоқсықтан тазалап және құтқарып қоймай, құрылыс материалдары мен металдарды алып, жылумен қамтамасыз ету үшін ыстық су мен өнеркәсіптік буды өндіруге мүмкіндіктері бар.   

Қоршаған ортаға қалдығы аз өндірістің зиянды әсерін шектеу критерийінің негізіне рұқсат етілген шоғырланбалы шектеу мөлшері тиісті (ПДК). Олардың негізінде рұқсат етілген шығарынды мөлшерінің (ПДВ) атмосфераға және су қоймаларын ластаушы заттектің рұқсат етілген төгінді мөлшері (ПДС) есептеледі. Рұқсат етілген шығарынды мөлшерін уақытында өлшеу ұйымдастырылып әрбір шығарынды жағдайына қарай белгіленеді.

Қазіргі кезде қалдықсыз және аз қалдықты технологияларды дамытуда өндірісті экологияландырудың маңызды бағыттарының бірі- тірі организімдер және пайдалы өнімдер алу мен қоршаған ортаны тазарту үшін биолониялық үрдістердің жұмысының негізінде биотехнологияны барынша қолдануда.

Өнеркәсіптік биотехнолоагия мал азығын және тамақ өнімдерін өндіруде,оны көбейтуге, топырақтың құнарлылығын арттыруда, ауыл шаруашылыға зиянкестерімен күресуде айтарлықтай үлес қосуда.

3.Биологиялық технология - өндірісте тірі ағзаларды қолдана отырып өңдеу. Яғти, микроорганизімдер және бактериялар арқалы өндірістегі заттарды өңдеу технологиясы.

Билогиялық технологиялар мен тазалау әдістері төмендегідей :

  •  ауыз судың қатты базасында утилдеу және қатты тұрмыстық қалдықтарды аэроттық микробтар арқылы таратып, ыдырату;
  •  ауыз су мен табиғи суларды органиклық заттрдан биологиялық тазарту;
  •  ластанған топырақтарды микробтар арқылы қалпына келтіру;
  •  ауыз судағы ауыр металдары кейбір микробтар арқылы айырып тазалайды;
  •  биологиялық сарбинттермен ауаны тазалайды.

Жалпы алғанда қазіргі таңда жасалған технологиялар мен әдістер өнеркәсіп қалдықтарының барлық түрінің түгелге жуығын пайдаға асыруға мүмкіндік беруде. Оларды сол жиналып қалған жерде өңдеу жұмысы орынды болады.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

1. Қалдықсыз технологияға не жатады?

2. Биологиялық технология дегеніміз не?

Әдебиеттер тізімі.

   1.Қалдықсыз технология –экология қызметіне  А. 1991 ж

2.Молдахметов З.М., Газалиев А.М., Фазылов С.Д. «Экология негіздері».   Қарағанды, 2002

3.Дарибаева А.О., Оразбаева Р.С. «Экология негіздері». Астана, 2001

4.Ә. Бейсенова , А. Самақова «Экология және табиғатты тиімді пайдалану»Алматы, 2004

5.Оспанова  Г.С. Экология А. 2002 ж

Лекция  9 Өндірістік қалдықтарды  зиянсыздандыру және жою әдістері 

Мақсаты: Табиғи және екінші реттік шикізат пен қалдықтарды  ұсату, сорттау және жіктеу шараларымен таныстыру.

Қалдықсыз өндірістер жасаудың негізгі қағидалары  және оларға қойылатын талаптар. Өңделген өнімдер мен металлургиялық шылактар, кенөндіру саласы қалдықтарының физико – химиялық ерекшеліктері

Қалдықсыз өндірістердің негізгі қағидалары.

Негізгі жүйелік қағидасы болып табылады. Осыған сәйкес әр жеке үрдіс немесе өндіріс материалды өндіріс пен адамның басқа шаруашылық –экономикалық қызметінен басқа, табиғи ортаны (тірі ағзалар популяциясы, атмосфера, гидросфера, литосфера, биогеоценоздар, ланшафттар) және адам мен оның тіршілік ортасын қосатын, экологты –экономикалық жүйе элементі ретінде көбірек жоғары деңгейде және аймақтағы (ТПК) барлық өнеркәсіптік өндірістің– динамикалық жүйенің элементі ретінде қарастырады. Осылайша, қалдықсыз өндіріс жасаудың негізінде жатқан жүйелік қағидасы өндірістік, әлеуметтік және табиғи үрдістердің өзара байланысын және қазіргі және күшейетін өзарабайланысын ескеруі тиіс.

Қалдықсыз өндіріс жасаудың басқа маңызды қағидасы ресурстарды пайдаланудың кешенділігі. Бұл қағида энергоресурстар потенциалы мен шикізаттың барлық құрлымдарын максималды пайдалануды талап етеді. Белгілі болғандай, шамамен барлық шикізат кешенді болып табылады, оның көлемінің орташа алғанда үштен бірі ғана жолдас элементтер құрады, олар тек кешенді өңдеуінде ғана алынуы мүмкін. Қазіргі таңда шамамен барлық күміс, висмут, платина мен платинандтер, сондай – ақ алтынның 20% көбі кешенді рудаларды өңдеу кезінде жанама алынады.

Қалдықсыз өндіріс жасаудың ортақ қағидасы оны ұйымдастырудың рационалдығы. Халық шаруашылығының аралас салаларын қосқанда, қоршаған ортаға теріс әсерін және оған келер зардапты төменету көп байланысты болатын, жаңа экологиялық негізделген шикізаттың және энергетикалық технологияларды іздестіру және өндірістің энерго-, материл-, және еңбек қиындығын максималді азайту, шикізаттың барлық құрамдарын саналы пайдалану талаптары мұнда анықтаушы болып табылады. Бұл жағдайда соңғы мақсат энерготехнологиялық, экономикалық және экологиялық параметрлер бойынша бір уақытта өндіріс оптимизациясы болып саналады. Бұл мақсатқа жетудің негізгі жолы істегі технологиялық үрдістер мен өндірістерді жетілудің және жаңаларын өңдеу болып табылады. Қалдықсыз өндірісті ұйымдастырудағы сондай қадамдар мысалдарының бірі күкірт қышқылы өндірісінің қалдығы пиритті огарокті утилизациялау болады. Қазіргі уақытта пиритті огаротер толықтай цемент өндірісіне кетеді. Бірақ пиритті огароктердің құнды құрамдары – мыс, күміс, алтын, темір пайдаланылмайды. Сонымен қатар, мысты, асыл металдарды алумен және темірді кезекті пайдаланумен, пиритті ограктарды (мысалы, хлоридті) өңдеудің экономикалық тиімді техникасы ұсынылған.

Қалдықсыз өндіріске қойылатын талаптар.

Істегілерді жетілдіру жолында және қағидалы жаңа технологиялық үрдістерді өңдеуде жалпы талаптар қатарын сақтау қажет:

Өндірістік үрдістерді технологиялық сатылаудың (аппараттардың) минималді мүмкін санында жүзеге асыру, өйткені олардың әрқайсында қалдықтар түзіледі және шикізат жайылады;

Шикізат пен энергияны көбірек тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін, үздіксіз үрдістерді қолдану;

Агрегаттардың бірлікті қуатын ұлғайту (оптимумге дейін);

Өндірістік үрдістер интенсификациясы, олардың оптимизациясы мен автоматтандырылуы;

Энерготехнологиялық үрдістер жасау. Технологиямен энергетиканың үйлесімділігі агрегаттар өндірушілігін ұлғайту, энергоресурстарды, шикізаттар мен материалдарды үнемдеуге, химиялық айналулардың энергиясын толығырақ пайдалануға мүмкіндік береді. Ондай өндіріске мысал энерготехнологиялық сызба бойынша аммиактың ірі тонналы өндірісі болып табылады.

Өңделгенөнімдер мен металлургиялық шлактар, кенөндіру салалары қалдықтарының физико – химиялық ерекшеліктері.

Қатты өнеркәсіптік қалдықтардың сипаты.

Кен өндіру, металлургиялық, өнеркәсіптің басқа да салалары дамуымен шлак қоймалары, шлактар, шахта кендерінің үйінділері орын ала бастады. Сонымен қатар, өндірістік қалдықтар құрлыс материалдарын шығаруға шамамен дайын, арзан шикізаттың бай көзі болып табылады.

Өнеркәсіптік қалдықтар пайдалы қазбалары алуда, оларды байтуда, шикізаттың концентратты өңдеуге және дайын өнімді пайдалануда түзіледі. Пайдалы қазбаларды алудың қалдықтарына шатырлы, шахталы, сыйымдықты, тау жыныстарының жанама алынуы жатады. Жанама жыныстардың негізгі массасы қара және түсті металдарды алу кезінде түзіледі.

Әртүрлі қалдықтар әдеттегі немесе жоғары температураларда өтетін, физико –химиялық үрдістер нәтижесінде, әр технологиялық операцияларда дайын өнімге шикізатты концентратты өңдеу кезінде түзіледі. Кейбір кәсіпорындарда негізгі және қосымша өндіріс қалдықтарының екі жүзден астам атауы түзіледі, мысалы, домналық, ферробалқымалы және болатбалқытылған шлактар, күлдер, жанармай шлактары, фустер, қышқыл смалка, қышқыл гудрондар, т.б.

Кенөңдеу өнеркәсібінің қалдықтары.

Кенөңдеу өнеркәсібі – қатты, сұйық және шаң тәрізді қалдықтармен қоршаған ортаны ірі ластаушылардың бірі.

Кен өндіру өнеркәсібінің қалдықтары физико – химиялық және жылуфизикалық қасиеттері бойынша, органикалық заттар сипаты бойынша ерекшеленеді.

Шатырлы жыныстар, минералды заттардың жоғары құрамымен ерекшеденіп, күлдігі бойыща кондициялы өнімді алумен, алдын –ала байытудан кейін, энергетикалық мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін. Шатырлы жердің рекультивациясы үшін жапсырма ретінде қолданылуы мүмкін, ал шахталық –шахталық кеңістік жапсырмасы үшін. Сүзгішті қондырғыларда, тоғандар мен үйлер құрлысында, тоғандар құрлысында, т.б. қышқылға төзімді мастиктер құрылысында, керамикалық материалдар, жеңіл бетондар үшін бос тесікті толтырғыштар өндірісіне шикізат ретінде біріктіретін литолониялық айырмалардың селективті өңдеуінсіз де қолданылуы мүмкін.

Шахталық жыныстар көбінесе өсімдіктер қорегіне қажетті, микроэлементтердің үлкен санына ие, сондықтан ауыл шаруашылығының қарқындауы мен химизациялануы нәтижесінде тепе –теңденуі жүретін, топырақ тыңайытқыштары ретінде қолданылуы мүмкін.

Көмірбайыту қалдықтар, жанар массасының үлкен көлеміне ие болып газификация мен жағу үшін тікелей қолданылауы немесе күлдігі бойынша кондициялы қатты отынды алумен, қосымша байытуға ұшырауы мүмкін. Көмірбайытудың жоғары күлдікті қалдықтарын шаңтәрізді күйде элекстанцияларда, сонымен бірге ірілерде жандырылуы мүмкін, бұл кезде қоршаған ортаға SOX және  NOXқалдықтарының лақтырылуы азаяды. Кейбір көмірлеудің гравитациялы айрылуы нәтижесінде жоғары күлдікті бөліктерді анықтауға болады, онда бастапқы көмірлерге қарағанда 1.3 –  1.4 есе жоғары микроэлементтер қатары (Ag, As,  Cd, Mn, Mo, Ni, Pb және т.б.) болады. Микроэлементтердің үлкен бөлігі қатты жанармайды байытудан немесе термиялық өңдеу өнімдерінен алынуы мүмкін.

Биологиялық әдістер көмегімен көмірлерден және көмір қалдықтарының бөлігінен пиритті және органикалық күкіртті, әртүрлі металдарды (Mn,  Ni, Co, Zn, Ca, Al, Cd), күлді, оттегі және азотқұрамды қосылыстарды алуға болады. Көмірді тазалау термофилді бактерияларды қолданғанда 93  % ға алты тәулікте жүзеге асады, мезофилді бактериялармен 18 тәулікте.

Металлургия өнеркәсібінің қалдықтары.

Қара және түсті металдар кенін өңдеу, байыту, құю, жаю, металөңдеу – металдарда колоссалді сандарын шығындау көзі.

Металлургияда шикізатты кешенді пайдалану мәселесі – негізгі және жанама элементтерді алудың рационалды толықтығы, алу қалдықтарын жою, қоршаған ортаға зян келтірмей кенді байыту. Сонымен қатар, металлургия тым жер– және сусыйымды сала болып табылады. Темір кенінен бағалы жанама құрамдарды алу технологиясына қарамасатан, көптеген кешенді жер қазбаларында пайдалы материалдар үйінділерге лақтырылады. Қара металдар кенінің құнды құрамдары (Fe,   Mn,   Cr) арасында сирек металдар да W, Ti, Co, Ni, Zn, Cu,кездеседі[11]. Кендерді өңдеу мен байытуда қалдықтардың үлкен көлемі сәйкесті өңдеуден кейін тауарлық өнімдер болуы мүмкін. Жанама алынатын жыныста (әсіресе алудың ашық әдісінде) көбінесе көптеген рудалық емес пайдалы қазбалар болады, алудың ішінде [10, 11]: бор, бояулар өндірісіндегі толтыраушыға және топырақты әктеуге жарамды, қиыршық тас жасауға арналған сланцтар; саз бен сугілинкілер – фаянсті өнеркәсіп пен техникалық керемика, эмалдар, түсті шыны жасауға арналған шикізат; кварцты құмдар шыны өнеркәсібі үшін; мергель, цемент пен әк жасаудағы шикізат; граниттер мен гнейстер.

Домналық пеште кокс күлі мен кеннің бос жынысы есебінен шлактар түзіледі, оның құрамына Р қосылыстар, CaO, SiO2, FeO, MgO, Al2O3,  CaS,  MnS,  FeS, TiO2, кіреді, құрамдар қатынасына байланысты шлактар негізгі, байтарап және қышқыл болып бөлінеді. Мартенов әдісінде негізгі шлактар балқыту үрдісінде металдан фосфор мен күкірт қоспасын бөлуге қабілетті.

Шлак – құрылыс және жол – құрылыс саласы үшін құнды шикізат. Табиғиға қарағанда шлакты қиыршық тас 1.5 – 2есе арзан, шлакты пемза – керамзиттен үш есе арзан және аз үлестік шығындарды талап етеді. Цемент өнеркәсібінде түйіршіктелген шлакты пайдалану цемент шығарылымын ұлғайтады, жаратылысты шикізат – цементті клинкерге қарағанда өндірісіне кететін үлестік шығындар мен өздік құнын төмендетеді. Болат қышқылдануы үшін металдарды екіншілей өңдеуде шлакты қолдану жетіспеушілікті ферросилицийдің шығынын азайтады. Тіпті кемелер түбін тазалауға абразивті материал ретінде металлургиялық шлактарды қолдануға болады. Конвертерлі шлактар топырақ орнына тоғандарды үюге гидротехникалық құрылыста қолданылуы мүмкін.[10].

Қалдықтардан темір алар алдында құйрықтардың кері флотациясы, кеннің тура флотациясы, магнитті айыру, магнитті – флтациялық әдіс қолданылады. [11].

Шламдарды қолдану домналық шихтада темір құрамын азайтады, домналық пештердің өндірушілігін төмендетеді, кокс шығынын ұлғайтады.

Хром кендеріне бай жерлердің жұқаруы механикалық әдістермен жеткіліктіз тиімділікте байытылған кендер немесе кедей кендерді байыту және алу бойынша қуаттылықты үнемі өсіру қажетін тудырады. Ол үшін арнайы үрдіс өңделеді, онда ауада шынықтыру (630 – 750° С) ұсақталған кенді (бөлшектері 15 мм – ден кем) пекті ұсақтау (0.1 мм – ге дейін), су суспензиясын даярлау, оның карбонатталуы осылай кварцт пен кондициялы кен орнына көміртекті феррохром алуға болады.

Барлық металлургиялық үрдістерде шаңның мәнді көлемі түзіледі, оны ауалы, оның құрамындағы металдарды алу және қоршаған ортаны қорғаудың қажет деңгейін ұстау мақсатында жою қажет.

Ол үшін құрғақ және дымқыл шаңауалау жүйелері қолданылады. Металлургиялық шаңды ауалау кезіндегі негізгі мәселе – мырыш ,  қорғасынның жоғары құрамды, булар шаң ауалау үрдісін қалқуды қиындатады.

Қорғасын, мырыш, темір оксидтерінен басқа шаң мен шламдарды Mn, Mg, Ca, Cr, Ni, Cd т.б. элементтердің оксидтері бар, оларды қолдануға болады.

Ферробалқыма өнеркәсібінің шаңдары мен шламдары басты түрде кремнийдің аморфты диоксидінен тұрады, бұл өнеркәсіп және тұрғын үй құрылысына жарайды.

SOX  және  NOX аулау қондырғылары ерекше орынға ие, өйткені бұл үрдіс осы заттардың төмен концентрациялары салдарынан өте күрделі.

Өңделген қалдықтары көбінесе әртүрлі химия – физикалық қасиеттерге ие заттардың химиялық берікті емес, күрделі полиқұрамды қоспалары болып табылып, улы, химиялық, биологиялық, коррозиялық, өрт –жарылыс қауіпті болады.

Химиялық табиғаты түзілудің технологиялық белгілері, ары қарай өңдеу және пайдалану мүмкіндігі бойынша қалдықтар жіктеледі. Бірдің елде зиянды заттар өңдеуге және көмуге кететін шығындарына байланысты болатын, кауіптіліктің төрт класы бойынша сипатталады:

Тым қауіпті. Сынап және оның қослыстарына, сонымен қатар сулемаға (HgCl2) хромдықышқылды және цианиисті калийге, сурьма қосылыстарына SbCl3– үшхлорлы сурьмаға, бенза пиренге, т.б. ие қалдықтар.

Жоғары – қауіпті. Хлорлы мысқа, мыс сульфатына, қымыздықтықышқылды мысқа, үштотықты сурьмаға, қорғасын қосылыстарына ие қалдықтар.

Қалыпты – қауіпті. Қорғасын оксидтеріне (PbO, PbO2, Pb3O4), никель хлоридіне, төртхлорлы көміртекке ие қалдықтар.

Аз – қауіпті. Мырыш қосылыстарына, фосфаттарға, магний сульфатына ие қалдықтар, аминдер қолданып, флотациялы әдіспен пайдалы қазбаларды байытудың қалдықтары.

Тау – кен өндірісінің қалдықтарын өндеудің қазіргі заманғы қалдықсыз және комплексті әдістері. Қалықтарды рационалды қолдану.

Өндірісте қалдықтарды сақтаудың әдістері.

   Жаңа ресурсақтау және экологиялық технологиялық процестерді уйымдастырғанда, технологиялық процесстен шығу кезінде залалсыздандыру керек, бірақта жаңа заманғы технологияларды қолданғанда қалдақтардың зиянды заттарға ыдырауының алдын алуға болады. Ол үшін арнайы өндірістік қалдықтарды көметін жерлерде оларды болашақта қолдану үшін көмеді.

 Зиянды өндірістік қалдықтардың термиялық залалсыздандырылуы.

Жаңа заманғы сатыды утилизацияланатын қалдықтардың саның азайтатын көптеген мүмкіндіктері ашылуда, олар күрделі химиялық құрамды, сондай-ақ олардың пайдалы өнімге өнделуі немесе жаңа заманғы сатыда экономикалық мақсатсыз.

Сұйық фазалы тотықсыздандыру.

Сұйық фазалы тотықсыздандыру өндірістің сұйық қалдықтарын және ағынды сулардың тұнбаларын залалсыздандыру үшін қолданылады. Бұл әдістің мәні ағынды сулардағы органикалық заттарды және элементті органикалық қоспаларын 150 – 350° температурада және 2 – 28 МПа қысымда оттегімен  тотықсыздандыру.

Гетерогенді катализ

Бұл әдіс газ тәрізді және сұйық қалдықтарды залалсыздандыру үшін қолданылады. Өндірістік қалдықтарды гетерогенді катализдеудің үш түрі болады. Термокаталитикалық тотықсыздандыруды құрамында аз жангыш қоспасы бар газ тәрізді қалдықтарды өндегенде қолдагуға болады.   Катализаторлардағы тотықсыздандыру процессі газ ұүрамындағы жанғыш қоспалардың жану температурасынан төмен температурада өтеді. Қоспалардың табиғатына және катализаторда тотығу активтілігіне  байланысты 250 - 400° С температурала және әртүрлі өлшемдегі қондырғыларды өтеді. Термокаталитикалық тотықсыздандыру залалсыздандыруды құрамында  NOX – нитрозды газдары бар қоспаларды өндеу үшін қолданылады. Профазалық каталитикалық тотықсыздандыруды ағынды сулардың органикалық қоспаларын бугазды қоспаға және ары қарай оттегімен тотықсыздандыруға қолданылады.

Тотықсыздандыру пиролизі.

 Тотықсыздандыру пиролизі – өндірістік қалдықтардың біразінің немесе жанармайлық заттармен термиялық ыдырау процесі.Данный  метод  применим  для  обезвреживания многих отходов, в  том  числе  «неудобных»  для  сжигания  или  газификации: вязких, пастообразных отходов, влажных осадков, пластмасс, шламов с  большим содержанием золы,  загрязненную  мазутом,  маслами  и  другими  соединениями землю, сильно пылящих отходов. Бұл әдіс көптеген қалдықтарды залалсыздандыруда қолданылады. Мысалы: жағуға немесе газификациялауға "ыңғайсыз" қалдықтар:созылмалы тұнбалар, , пластмасса, құрамында көміртегі көп шалмдар және т.б.  

Құрғақ пиролиз

Бұл термиялық өндеу әдісі қалдықтардың жоғары эффективті залалсыздандырады және оларды жанармай және химиялық шикізат ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Ол аз қалдықты және қалдықсыз технологиялардың пайда болуына және табиғи ресурстарды рационалды қолдануға мүмкіндік береді. Құрғақ пиролиз – оттегінсіз термиядық ыдырау процесі. Процесс нәтижесінде жоғарғы жану жылу бар, сұйық өнім пиролизді газ және қатты көміртекті қалдық түзіледі.

Жалындық қайта өндеу.

Жалындық қайта өндеу әдісінің негізінде жоғары температуралы ыдырау және зиянды заттардың тотықсыздану жатыр. Процесс нәтижесінде зиянды емес немес аз зиянды түтін газ және күл түзіледі.  Айтылға әдіс бойынша құнды өнімдер алуға болады: жер ағартқыш, белсендірілген көмір, әктас, сода және т.б. Химиялық құрамына байланысты түтін газдары құрамында SOХ, N2, H2SO4, P, HCl, сілтілі және сәлтілі жер  элементтердің тұздары, инертті газдар болады.

        Плазма көмегімен қалдықтарды қайта өндеу және залалсыздандыру.

Ыдыраудың жоғары дәрежесін алу үшін пештердің құрылымы бірқалыпты теиператураны ұзақ ұстап және белгілі температурада бастапқы заттарды оттегімен жақсы араластырып тұру керек. Галогендердің түзілуіне бөгет болу үшін және олардың галогенсутектерге айналуына жол бермеу үшін суды артық мөлшері және оттег аз мөлшерде болу керек, сонғысы күлдің түзілуіне себеп. Хлорорганикалық өнімдерді ыдыратқанда температураның төмендеуі жогары токсинді және тұрақты заттардың – токсиндердің түзілуіне әкеледі.

Төменгі теппературалы плазманы қолдану зиянды қалдықтарды жоюдағы перспективті бағыттардың бірі. Қалдықтарды залалсыздандыру үшін плазмалы әдіс екі жолмен қолданылады:

    - Жоғары токсинді өте қауіпті қалдықтардың плазмохимиялық өндеуі;

    - Тауарлық өнім алу үшін қалдықтарды плазмохимиялық өндеу.

Өндірістік қалдықтарды қолдана отырып аз қалдықты және қалдықсыз технологияларды және комплексті әдістерді ойлап табу.

Табиғи ресурстарды экономикалық және рационалды қолдануға негіз қажет емес. Әлемде шикізатқа деген сұраныс күннен күнге артуда, ал оларлы алу қымбатқа түсуде.

Екіншілік материалдар және ресурстар (ЕМР)   –  өндірістің және қолданудың қалдықтары, оларды ғылымның жіне техниканың қазіргі даму сатысында халық шаруашылығынла қолданылуы мүмкін. ЕМР өндірістін қайтымды қалдықтары жатпайды.

Оларды іске асырудың бірнеше әдісі бар:

    1) Қалдықтарды түзбестен шикізатты комплексті қайта өндеу процестерді құру және ендіру;

    2)  Қалдықтырдың барлық түрлерін қайта өндеу және қолдау, тауарлық өнім алу;

    3) Жаңа өнім түрлерін олардың қайта қолдану мүмкіндігін ескере отырып шығару ;

    4) Өндірісті сумен қамтамасыз етудін жабык түрлерін тазалау қондырғыларының көмегімен қолану;

    5) Қалдықсыз территориялы өндірістік комплекстерді және экономикалық аймақтарды ұйымдастыру.

   

Таулы – қазба өнеркәсібіндегі  қалдықсыз өндірісті жүзеге асыру.

          Таулы өнеркәсіпте міндетті түрде: пайдалы қазбаларды ашық та, жер асты алуда да қалдықтарды толығымен қайта өңдеу бойынша өңделген  технолоияларды еңгізу қажет;  пайдалы қазбалардың орнын өңдеудің геотехнологиялық әдістерін жер бетіне  олардың тек бүтін компоненттерін шығаруға тырыса кеңінен қолдану; табиғи шикізатты алынып жатқан жерінде байыту мен өңдеудің қалдықсыз әдістерін қолдану;  кендерді өңдеудің гидрометаллургиялық әдістерін кеңінен қолдану.

    Қара және түсті металлургияда  жаңа кәсіпорындарды қалыптастыруда және  қызметтегі өндірістерді қайтақұруда қалдықсыз және аз қалдықты технологиялық процесстерді еңгізген жөн. Ол процесстер кенді шикізатты үнемді,  рационалды қолдануға мүмкіндік береді:

    өндірістің газ тәріздес, сұйық және қатты қалдықтарын  өңдеуге қатыстыр;

    кара және түсті металлдарды алуда  -  таулы және байыту өндірісіндегі   көп тоннаж аудару қатты қалдықтарын құрылыс материалдары ретінде, шахтаның өңделген кеңістігінде өсеніш ретінде, жол жабуда, қабырға блоктары және т.б ретінде кеңінен қолдану;

     барлық доменді   және ферробалқымалы шлактарды толық көлемде өңдеу, сонымен қоса болатбалқытқыш шлактар мен түсті металлургия шлактарының масштабын кеңейту;

    таза судын шығынын күрт төмендету және  қалдықсыз технологияны ары қарай дамыту мен еңгізу үшін тұрып қалған суларды азайту;

   тұрып қалған су мен бөлініп жатқан газдағы  аралық компоненттерді ұстау процестерінің қайта қалыптастырылуы мен эффективтілікті жоғарылату;

  барлық металлургиялық өндіріс түрлері үшін газды шаңнан тазалаудың құрғақ әдістерін еңгізу және бөлініп жатқан газды тазалаудың басқа да әдістерін қарастыру;

Түсті металлургия өнеркәсіп орындарына эффективті әдіс – күкіртті ангидриттің 2-лік контактілеу стационар емес режимде тотықтыру арқылы  ауыспалы құрамдағы әлсіз (менее 3,5% серы)  күкіртқұрамды газдарды пайдалану;

металлургиялық кәсіпорындарына жоғары эффективті тазалау жабдықтарын және де қоршаған ортаның әртүрлі ластану параметрлерін бақылайтын аппараттар еңгізу;

түсті металлургияда болатты алу, ұнтақты металлургия, автогенді процестер  доменсіз  және кокссіз  процесстерді ескере  жаңа аз қалдықты және қалдықсыз процестерді тез өңдеу және еңгізу;

металлургияда энергия мен материалды үнемдеу үшін және қалдықтардың үзілуі мен қысқартылуын қадағалау мақсатында    микроэлектроника, АСУ, АСУ ТП кеңінен қолдану.

      Территорияны өңдеудiң технологиялары

   Көбінесе әртүрлі қалдықтардың  қоймасы мен қоқыс жерлері бұрынғы карьерлерінде минералды шикізат ресурстарының алыну жерлерінде қалыптасады.

    Бұл карьерлердің көбі өзендердің жайылмаларында өте жағымсыз  гидрогеологиялық жағдайларда орналасқан: жоғары су өткізу жыныстарымен, грунтты сулардың деңгейінің  жоғары орналасуымен, грунтты сулар ағымын  беттік су бұлақтарына шығарылуымен. Бұл жағдайларда қоршаған ортаға жағымсыз әсер кауіпі арта түседі, ал кейбір жерлерде осы қоқыс орындары мен қоймалары сулар мен қоршаған кеңістікке жұқпалы болған.

     Техногендi кiр басқан аумақтардың қайта өңдеу және ретке салуы – бұл комплексті процесс, оны қалыптастыруда келесі факторларды ескерген жөн:

аумақты жоспарлау, территория, ауданның  перспективті даму жоспары;

органдардың талаптары, оның құрамына қоршаған ортаны қорғау кіреді;

аумақтың экономикалық жағдайлары;

Бұл тапсырманы тек жаңа құрылыс технологиялары мен материалдарын қолдану арқылы, геотехникадағы ғылыми жетістіктерді, «өлген» алаңдарды қалалық немесе аумақтық құрылымға келтіруге мүмкіндік беретін  грунттардың геологиясы мен механикасын  қолдана отырып кана шешуге болады.

    Қазіргі таңда ластанған территоряларды қайта өңдеудіңң келесідей әдістері бар:

қалдықтарды шығарып тастау және арнайы полигондарда көміп тастау;

Қалдықтардың шығарылымы алдын ала сепарациядан кейiн ( құрамды бөліктерге бөлу) және қалдықтарды  бір бөліктерін азайту мақсатында өңдеу, келесі көму мен 2-лік қолдануқа жіберу;

Аумақтың ретке салуы қалдықтардың шығарылымысыз және ары қарай оның қолдануы үшiн санитарлық және техникалық шарттардың қамтамасыз етуi.

    Ретке салуды әдiс аумақтың нақты шарттарына байланысты таңдайды: оның орналасу орнына , қоқыс грунттарының көлемі мен қасиеттеріне, перспективті құрылыс жоспарына, құнына, уақытша шығым және инвестор мумкіндігіне байланысты.

    Қайта өңдеудің 1-ші әдісін аз мөлшердегі қоқыстарды жоюда және жақын маңда  көміу орындары бар болса қолдануға болады.

    2-ші әдіс қалдықтарды қайта өңдеу мен сепарация үшін  ашу, сорттау, керек жағдайда бөлгіш қондырғылыарды орналастыру мүмкіндігі болған жағдайда қолданылады. Бұл жағдайда қалдықтарды органикалық, минералды, металлды және пластмасалығы көмуге арналған  қалдықтардың бір бөлігін азайту үшін, компостерлеу үшін, және  мысалы, минералды құраушыдан  2-лік құрылыс материалдарын  (щебень)  алу сияқты процестер жүргізу мүмкін. Бұл әдіс құрылыс қоқыстарын  моноқоқыс орындарын  қайта ретеуде   тиімді.

 

   3-ші әдіс   үлкен аудандар санациясында ,  қалдықты шығару  қымбат және шығынды қажет етсе немесе басқа жағдайларда мүмкіндік болмаса  (мысалы, территорияны су басып ккетсе немесе қоқыс үйіндісі қалыптасса) қолданылады. Бұл жағдайда техногенді грунт жақсы меңгерілген болу керек, оның грунтқа  және грунтты суларға әсері анықталып, қоршаған ортаға қауіпті заттардың таралыу және техникалық шешімі анықталу керек.  

Террииторияның ары қарай қолдануының перспективті жоспары,  ғимараттың функционалды белгіленуі (индустриалды зонасы, қоймалар т. б) маңызды мәнге ие.

   Ретке салуда тұжырымдаманың бұл параметрлерiнiң талдау және жалпылауы, тиiстi шараларды анықтап, технологиялық шешiмдер және құрылыс материалдарын таңдауға  мүмкiндiк бередi.

   Болашақ жоспар да, инженерлiк-геологиялық iздеулер де негiздiң элементтерi және төгiндiнiң жерлерi тек қана аумақтың дамытуының нақты мәлiметтерiнiң негiзiнде анықтауға болатын  қаптайтын судан қорғау және құрғату материалдарының нақты  үйетiн жерлерiнiң консервациясын  қамтамасыз ететiн изоляциялы пердесiнiң конструкциясы.

    Мәселелер кешендi шешiмнiң маңызды факторларымен жұмыс жасауда құн және инвестордың iздестiрулерi болып табылады. Бұл жұмыс техникалық шешімнің талқылануымен бірге орындалу керек, өйткені кез келген  ең жақсы техникалық шешім тек қағазда қалуы мүмкін, егер оның экономикалық базасы болмаса.

Осылайша, техногендi ластанған аумақтың жаңа қолдануы туралы сұрақ - бұл кешендi техникалық және басты экономикалық мiндет. Жетiстiк оны шешiмi және жобалаушы және жобаның тұжырымдамасының өңдеушiсiнiң техникалық құзырының деңгейiмен жобаның өте ерте кезеңдерiне iске асыруы керек болған жобалық менеджменттiң деңгейiмен анықталады.

Бұл әзiрлеу және мамандандырылған құрылыс кадрларының қайта даярлауын талап етедi, есептеу және техногендi ластанған  аумақтарға ғимараттардың жобалауын  жасау,  инженерлiк iздеулерге арналған жаңа нормативтiк-техникалық базасы, жалпылау және шетел тәжiрибесiнiң игеруi, эколог-экономикалық  бағыт.

Металлургиялық қалдықтарды комплексті қалдықсыз

қайта өңдеудің қазіргі әдістері

1.1.Шаң және шлам жинау әдістері.

Барлық металлургиялық шектерде металл құрамынан алу және қоршаған ортаны қорғауда қажетті деңгейді қолдау мақсатында алынған және қайта өңделген шаңдардың нақты саны түзіледі. Майда дисперсті шаң алу үшін құрғақ және дымқыл шаң тұту жүйесі қолданылады; қайта өңдеудің соңғы процесінің нәтижесінде құрғақ және дымқыл шламдар түседі.

Шаң алу және шаң тұтуда қолданылатын негізгі типтердің әдістерін толығырақ қарастырайық.

•Гравитациялық сеперация шаң тұну камерасында шаңның ірі бөлшектерінің тұнуында аяқталады.

•Өлшенген қатты қоспалардың инерциялық сеперациясы кезінде бағыты өзгерген немесе аэродисперсті ағын жылдамдығы кезінде шыққан бөлшектің инерция күші пайдаланылады.

•центрден тепкіш сеперация

Центрден тепкіш шаң тұтқыштар (циклондар,батареялық циклондар,ротоклондар)ең үлкен таратылу құрғақ тазалау аппаратынан алынған. Бұл құрылғыларда шаңды алу газды ағынның айналу қозғалысы кезінде дамыған центрден тепкіш күштің қолданылуына негізделген.

•Газды дымқыл тазалау сұйық пен газдың контактісі нәтижесінде іске асады және өзімен инерциялық тұндырудың әр түрін ұсынады.

1.2.Фильтрация процесі.

Жіптен,талшықтан,түйіршіктен және тұндырылған шаңнан құрылған осы немесе басқа қатты кеуекті орта арқылы оларды өткізгенде тазалау мақсатында газдың фильтрация процесі аяқталады. Процесс инерциялық және гравитациялық күш, газды молекулалардың жылулық қозғалысы және т.б. әсерінің нәтиесінде бқлшектің тұндырылуы болатын контактілі әсердің әртүрлі фильтратының көмегімен іске асады. Өндірісті фильтрация құрылғылары жеңді маталы фильтр, талшықты қабат, қымтағыш және мат, керамикалық және металлкерамикалық арақабырға, тоқылған металдық елек, түйіршікті материалдан саптама түрінде жасалады.

1.3.Ұсату.

Ұсату операциясы ұнтақты ЖСО-дан алу технологиясында маңызды мағына береді.

Ұсату импульсті электрлі токпен материалға әсер еткен кезде іске асатын электроэрозиялық реакторлар  агрегатты ұстаудың спецификалық түрлері  болып табылады. Желілі индукциялық айналц базасына темір құрамды шлам аппараттарын ұстау үшін пайдалану мүмкіндігі қызықты. Бұл аппараттарды сонымен қатар, СОЖ-дан тазалауда, ЖСО-ның магнитті және магнитті емес компоненттерінің сепарациясы кезінде пайдалануға болады.

1.4.Жылулық өңдеу.

ЖСО-ң жылулық өңделуі оларды кептіруде, дегазацияда, деформациялық беріктендіруді жою, технологиялық морттыландыру, тотықсыздану, пеш атмосферасы компоненттерімен қанығу, күйежентектелу (спекание) үшін жұмсарту мақсатында өтеді.

Құрылғы өзімен бірге бірімен-бірі және шахталы жылуалмастырғышпен қосылған екі циклоннан тұратын аппаратты ұсынады.

1.5.Шламннан майдың жойылуы.

Илемдік орнақтан шаңды сарқынды су үшін тұндырғышқа тұндыру кезінде пайда боған шламдарда ылғалдылық 20-30%, майлау затының мөлшері 2-3% болады. Мұндай шламдар тек майлау затының жойылуынан кейін ғана қолданылау мүмкін. Оларды химиялық реагентпен немесе қарапайым сығыммен жуғанда жояды. Майлау затын жоюдың химиялық әдісі үнемі эффективті емес, ал күйдіру пешінің эксплуатациясы эоғары эксплуатациялық шығынмен байланысты. Одан басқа күйдіру кезінде (700-800°С) агломерация болады.

1.6.Брикеттеу.

Кен ұсақтарының утилизациясы және өндірісітің (аглофабрикті шаң, колошникті шаң,илемдік отқабыршық (окалина) және т.б.) әртүрлі металлқұрамды қалдықтары үшін бұл процестің перспективті қолданылуы шаңды,тазаланған шламды және ұсақ кендерді брикеттеу процесін кеңінен зерттеу нәтижесінде көрсетілген. Сонымен бірге әртүрлі байланыстырушылармен суық брикеттеу (сульфатты щелоктар,сульфит-спиртті барда,шойынды жоңқа,сұйық шыны және т.б.), байланыстырушысыз «ыстық» брикеттеу, әртүрлі тотықсыздандырғыштарпен термобрикеттеу процестері жасалды.

Кейбір көрсеткіштері бойынша брикеттеу процесі шекемтеа (окатыш) шикізаьымен соңғы күйдірілген қалдықтарды кесектеу процесіне қарағанда көбірек рентабальді болуы мүмкін.

Бұдан басқа брикеттеу процестері үнемң көбірек технологиялы, аз деңгейде брикет сапасы гранулометриялық құрамға және бастапқы материал (шихталар) ылғалдылығына тәуелді.

1.7.Қоспаның жойылуы.

Металлургиялық шаңды пайдалану кезіндегі негізгі міселелер оларда мырыштың, қорғасынның, әсіресе оттек конвертор өндірісінде мырышпен қапталған скрапты кеңінен пайдалану қатынасының жоғары мөлшері болып табылады.

ЖС шаңдарын мырыш және қорғасыннан тазарту, олардың утилизациясы және пайдалану мәселелері туралы әлемнің барлық мемлекеттері жұмыс істейді, бірақ бұл тапсырмалар әр түрлі шешіледі. Жалпы шешімдер аглошихта құрамында және басқа металлургиялық шекте пайдалануды ұсынатын шаңға ғана қатысты. ЖСО-ны тура пайдалану онда мырыштың,қорғасынның және сілтілік металдың жоғарылау мөлшерінен қиындатылады. Осы металдардың жоғарылау мөлшері доменді пештің футерлеу шыдамдылығын төмендетеді, агломераттың, шекемтас пен кокстың бұзылуына әкеледі, процестің газодинамикалық шарттарын жылдам нашарлатады және доменді пештің өнімділігін төмендетеді.

1.8.Электрлік тазатру әдісі.

Электрофильтрде газды майдадисперсті шаңнан электрлік тазарту әдісі электр өрісінде жоғары кернеуінің газды молекуланың ионизация құбылысына негізделген.

 

Өндірістік қалдықтарды бейорганикалық заттар, цементтер, гипстік тұтқыр материалдар, керамикалық бұйымдар, жылуизоляционды материалдар, шлакобетондар өндірісінде шикізаттық компоненттер мен шихта ретінде қолдану.

Химиялық және минерологиялық құрамы бойынша өндірілетін шикізаттардан әлдеқайда жоғары болып келетін өндірістегі көп тонналы қалдықтардың әртүрлілігі, ал техногенді ресурстарды жаңартушы ретінде перспективті түрде қолданылады.

Арнайы жабулар өндірісіндегі тұнба-шламды заттарды бөлудің технологиялық процестері күрделі болғандықтан, ал кей кездерде осы бөлу процестерінің экономикалық мақсатына байланысты, залалсыздандырылғаннан кейінгі шламдарды құрылыс индустриясында, цемент өндірісінде, керамика, кірпіш, керамзит, пигмент, бояғыштар тағы басқа да өндірістерде шикізат қоспаларының компоненті ретінде қолданады.

Цемент өндірісінде. Күл және жағармайлық шлактар портландцемент клинкерінің шикізаттық компоненті мен активті минералдық қоспалар ретінде портландцемент өндірісінде қолданылады. Күл және шлакпен клинкер өндіру кезінде шикізаттық қоспа құрамын сары балшық және әктасты компоненттер мен алмастыруға болады. Кей жағдайларда бұл алмастырулар клинкердің химиялық – минерологиялық құрамын және оның жану жағдайын жақсартады.

Цемент өндірісіндегі технологиялық процестерде тұнбалы – шламдарды қолдану келесі нәтижелерге жетуге ықпал етеді:

Цемент өндірісіндегі шикізат базасын кеңейту;

Технологиялық процестердің интенсификациясы;

Шикізат ресурстарының меншікті шығынының төмендеуі;

Цемент клинкерінің сапасының жоғарлауы;

Құрылыстық – техникалық құрамы жақсартылған жаңадан арнайы цемент түрін шығару;

Қоршаған ортаның ластануының алдын алу.

Бетон өндірісінде. Шлакты және күлді қалдықтар бетонның ауыр және жеңіл кеуекті құрамаларын өндіруде байытылған шикізат базасын құрайды. Құраманың негізгі түрлері болып металлургиялық шлак негізінде шлакты щебень мен шлакты пемзаны атап айтуға болады. Жағармайлық шлактар мен күлден кеуекті құрамаларды, соның ішінде аглопорит, Зольді гравий, саз балшықты керамзитті дайындайды.

Ауыр құрамды бетондардың эффективті түріне физико-механикалық құрылымы жағынан басты орынға шығатын, құрамында тығыз табиғи тасты минералдар қосылған өнім – құйылған шлакты щебень жатады.

Құйылған шлакты щебень жоғары аязға және ыстыққа  төзімділігімен сипатталады. Оның құны табиғи тасты щебеньге қарағанда 3...4 есе аз.

Жол – құрылыстық материалдар өндірісінде. Жағармайлық күл мен шлактың көп тонналы тұтынушылары болып жол – құрылысы табылады. Онда күл мен күлшлакты қоспаларды негізгі қабат астына төсеніш ретінде салады (грунтты цемент және әктасты алмастыруда, асфальтті бетон мен ерітінділерде ұнтақ ретінде, жолдағы цементті бетонның қоспалары ретінде).

Изоляционды  материалдар өндірісінде. Көмір және жанғыш сланцтарды жағу арқылы алынған күлдер кровель мен гидроизоляционды мастиктарда толықтырғыш ретінде қолданылады.

Шлакты мақта – минералды мақталардың әртүрлілігі, шығарылу көлемі мен құрылыстық – техникалық құрылымы жағынан басты  орын алатын жылу изоляционды  материал.

Шыны өндірісінде. Гальваникалық өндірістердегі хром құрамды қалдықтарды шыны бояғыш ретінде қолдану қымбат тұратын және көп кездеспейтін материалды – хромпик бояғышты үнемдеуге мүмкіндік береді.

Шлакоситаллдар – шыны кристаллизациясына бағыттау арқылы алынатын, шыны кристаллдық материалдардың әртүрлілігі. Басқа ситаллдардан айырмашылығы, олар үшін шикізат материалы ретінде қара және түсті металлургия шлактары және тас көмірді жағудағы күл қолданылады.

Керамика өндірісінде. ЖЭС-ғы күл шлакты қалдықтар керамикалық бұйымдар өндірісінде  және күлді керамика дайындауда негізгі қоспа болып табылады. Қабырғалы керамикалық бұйымдар өндірісінде қоспа ретінде жағармайлық күл мен шлакты кеңінен қолданады.

Минералдардың және т.б. материалдардың минералды шикізатын өнеркәсіптік қалдықтармен толық немесе бөлшектей алмасуымен өндірісінің карьерсіз технологиямын өңдеу.

Өнеркәсіптік қалдықтарды қолдану карьерлі әдіспен алынған шикізатты қолдануды қысқартады., бұл карерьсіз технология деп аталады. Карьерлерді өңдеумен көптеген шығындар байланысты болады. Олардың қажеттілігі карьерсіз технологияларды қолданғанда жойылады:

сазды және әкті карьерлер қажеттілігі жойылады.

Шатырлы жұмыстарды орындау қажет емес, алу туралы және шикізатты тасмалдауды уайымдамауға болады.

Портландцемент жасауда карьерсіз технологияларды қолдану. Карьерсіз технологияларды қолдану әкті екі сатылы ұсақтау, шаңаулау, ұсақтау, шикізатты аунату үрдісінсіз цемент шығаруда жол береді. Сонымен қатар, өндіруші карьерлер жерінде қвмбат бағалы рекульвитациялы жұмыстардан басталады.

Өнеркәсіптік қалдықтарды қолднғананда шикізат шығыны төмендейді, яғни клинкер өндірісіне кететін шығындар да. Шикізат диірмендерінде, қауыздарда аз материал өңдеуге, шламнасостармен аз материал айдауға тура келеді бұл өндірістік үрдістің барлық кезеңдерінде энергия өнімі болып табылады. Тіпті өндірістік қалдықтардың бөлшектей пайдалануында шығындардың мәнді қысқаруын байқауға болады: карьерлер санын қысқартуға немесе істегі карьерге жүктеуге төмендетуге болады. өндірісте қолданылған қалдықтар санына байланысты бұрғылау, жару, шатырлау, тасымалдау жұмыстарына кететін шығындар қысқарады.

Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыстар көтеруде, жерасты коммуникацияларын жүргізуде шығындардың оптимизациясы қәзіргі құрылыс трендісі. Жерасты коммуникациялары құрылғыларының технологияларында көлденең бағытталған бұрғылау әдістемесін ойлап табу төңкеріс әкелді. Өнеркәсіптік қалдықтарды пайдалану цемент өндірушіге ғана пайда әеклмейді. Егер өндірісті толықтай қалдықьарға ауыстырса, яғни карьерлерді өңдеуден бас тартса, онда карьеллер өңдеуде табиғатқа міндетті түрде келетін шығынды болдырмауға да болады.

Карьерсіз технологиялар шикізатты өңдеу бойынша жұмыс көлемін мәнді қысқартады, яғни, қоршаған ортаның ластануы да қысқарады.

Карьерсіз технологиялар НЦ 10 және НЦ 20 жүктеуші цементке жеткізу бағасын төмендетуге мүмкіндік беретінін ұмытпау керек. Егер цемент өндірісінде өнеркәсіп қалдықьарының мәнді көлемдері де қосылса, онда бұдан қалдық өндірушілер де пайда табады. Олар үшін тасмалдау, қалдықтарды сақтау, қалдықтар үшін жаңа жинақтаушылар құрлысының қажеттілігі жойылады. Өнеркәсіп қалдықтарын қолдану тек артықшылықтарға ғана ие еиес: қалдықтар қоймасын өңдеуде цемент өндірісінің ресурссақтау технологиясы күрделенеді, бірақ бұл қоршаған ортаның сауығуымен өтеледі. Экологиялық сұрақтардың күрделенуін, техногенді ластанулардан қоршаған ортаны қорғау бойынша нормативтендіру қатарын ұмытпаған жөн Бұл өнеркәсіп қалдықтарын қолдануды өте тиімді әдіс етеді.

Цементті ұнтақтау өндірістегі ең күрделі сатылардың бірі болып табылады. НЦ 10 және НЦ 20 жүктейтін цементтердің бір тоннасын ұнтақтау 40-60 кВт сағ электрэнергияға шығады. Тарту интенсияикаторлары энергия шығынын 15-20%  төмендетуге көмектеседі. Бұл кезде портландцемент беріктілігі тек ұлғаяды, басқа сипаттары да жақсарады. Цемент зауыттарында қолданылатын, түзетудің жартылай ағымды сызбасы бар. Ол шылам даярлануын тездетуге, шикізатты шламды араластыруға қолданылатын, сығылған ауа шығынын 20-30% ға төмендетуге мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған оптимизация жолдары энергошығындарды төмендетуге, өндірушілікті ұлғайтуға, соңында, өндіріс тиімділігін төмендетпей, өндіріс қалдықтармен алмастырып, айналыстан шикізатты карьерлерді шығаруға жол береді.

Цемент өндірісінде карьерсіз технологияларды қолдану шикізат ретінде технологиялық жолдан зауытқа жеткізілетін күламмиакты, фосфорлы түйіршіктелген шлакты, карбидті әкті техногенді өнімдерді қолдануға мүмкіндік береді.

Цемент өндірісінде карьерсіз технологияларды қолданғанда карьерлерде әкті және сазды шикізат қажеттілігі жойылады. Бұрғылау жару жұмыстарын, шикізатты алуды орындау қажет емес. Ұнтақтағыштарда әкті ұнтақтаудың екі сатылы үрдісінің, шаңбасудың, ұсақтаудың, табиғи шикізатты тасмалдаудың керегі жоқ.

Табиғи шикізатты өнеркәсіп қалдықтарына алмастырғанда шикізат шығыны клинкердің бір тоннасына азаяды. Бұл шикізатты шламды түзету үрдісінде шламнасостармен айдалатын, шламды қауыздарда, диірмендерде өңделетін материал массасын төмендетуге жол береді. Сондықтан цемент өндірісінің барлық кезеңдерінде энергия шығындары төмендейді. Шикізат материалдарын өнеркәсіп қалдықтарымен жартылай алмастыруда пайдаланудан шыкізат карьерлерінің бірін шығарады немесе карьерде алуды төмендетеді. Бұл кежде бұрғылау жару, шатырлау, тасмалдау жұмыстарына өндірушілкр жұмсайтын шығындар және шикізаттың ұсақталуы технологияда қолданылатын қалдықтар санына пропорционал түрде төмендейді.

Пайдаланудан карьерлерді толық шығару табиғатты сақтауға, жыныстармен қоршаған орта ластануын төмендетуге мүмкіндік береді. Цементтің нақтылы өндірісіне ағымды өнеркәсіптік қалдықтарды қосу қалдықтарды өндірушілерді жаңа қоймалар құрылысы, сақтау орнына қалдықтарды тасымалдау қажеттілігінен басталады. Техногенді қалдықтар қоймасын өңдеуге жүктеуші портландцемент өндірісінің ресурссақтайтын технологиясы күделенеді. Бірақ, қоршаған орта ластануы төмендеу дәрежесі есебімен қалдықтарды алуға және жүктеуге кететін шығындар қоршаған ортаны қорғау бойынша нормативті талаптар күшейуде, қалдықтар шығарылуының жарамды нормалары төмендеуде, үйінділер құрамы қымбаттауда екенін ескеру керек. Сондықтан өндіріс қалдықтарды тотальді қолдану көбірек тиімді болып отыр. Цемент үгітілуі ең күрделі операциялардың бірі. НЦ 10 және НЦ 20 жүктеуші цеметтің бір кубын үгітуге электрэнергияның 40-60 кВт сағ жұмсалады. Үгітудің арнайы өңделген интенсификалпрлары портландцемент үгітілуіне кететін электрэнергия шығынын 15-20%  төмендетеді. Бұл кезде портландцеметтің үлестік беті өседі, түйіршікметрлі құрамы төмендейді, портландцемент беріктілігі ұлғаяды. Портландцемент үгітіндісі интенсификаторларын қолданғанда портландцемент үгітуге кететін бронефутерлердің үлестік шығыны түседі.

Жүктеуші цемент өндірісіндегі қосымшалар шикізаттың үгітілу үрдісін тездетуге, диірмендерде электрэнергия шығынын төмендетуге жол береді. Цемент зауыттарында жүретін түзетудің жартылай ағымды сызбасы шламды жасауды тездетуге, түзетудегі шикізат шламдарын араластыруға кететін энергия шығынын және шикізат шламын араластыруға сығылған ауа шығынын 20-30  төмендетуге көмектеседі. Жүктеуші цемент өндірісінің өзіне кететін электрэнергияны және клинкерді күйдіруге кететін энергошығындарды төмендетудің көрсетілген жолдары НЦ 10 немесе НЦ 20 новалді жүктейтін цемент кубіне кететін энергошығындарды төмендетеді, шатырлау жұмыстарын, табиғи шыкізатты ұсақтауды жойып, өндіріс қалдықтарға алмастыра отырып, шикізат карьерлерін технологиялық айналыстан шығарып, диірменді агрегаттар өндірушілігін ұлғайтады. Осының бәрі цнмент өндірісінің тиімділігін көтеріп, цементтің өздік құнын азайтып, табиғатты сауықтыруға жол береді.

Бақылау сұрақтары:

1.  Табиғатты қорғау шараларының негізгі бағыттары қандай?

2.  Өндіріс қалдықтары қалайша пайдаға асырылады?

3.  Табиғи ресурстардың жіктелуі.

4.  Екінші реттік шикізаттардың жіктелуі.

Әдебиеттер: 1. Арустамов Э.А. и др. “Природопользование” –М; “Недра” 2006 жыл. 2. Колесников С.И. «Экология» - М; «Недра» 2007 жыл.

Лекция 10 Қалдықтарды жоюдың негізгі ұстанымдары 

Мақсаты: Өнеркәсіп салаларының шикізат ресурстары мен қалдықтарын кешенді пайдалану шараларымен  таныстыру

Өндірістік және улы қалдықтардың қоршаған ортаға әсері.

Қалдықтар- адам баласының кез келген шаруашылық іс-әрекеті әртүрлі қалдықтар мен биосфераны ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен фауна түрлерінің қысқарылуына, қоршаған ортаға тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Қазіргі кезеңдегі ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес әбден жетілдірілген технологияның жоқтығына байланысты. Оларды өңдеп құнды өнімдер алу әзірше жолға қойылмаған. Сондықтан бұларды сақтауға,жоюға,тасуға, көмуге,зиянсыз түрде айналдыруға көптеген қаражат, энергия жұмсалып жатыр. Қалдықтар шығаратын негізгі көздерге өнеркәсіп, ауылшаруашылығы,үй-жай шаруашылығы жатады. Осыған байланысты қалдықтар үш топқа- өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, тұрмыстық болып бөлінеді. Өнеркәсіп қалдықтарының мөлшері бір адамға шаққанда тұрмыс қалдықтарынан 20 еседен артық келеді.

      Тұрмыстық қалдықтар- тұрмыстық  жағдайда пайда болатын әр текті қатты қалдықтар мен қоқыстар жиынтығы. Олар қағазды, шыныны, металды,  азықтық қоқысты және т.б енгізуі мүмкін. Ірі қалаларда тұрғынға шаққанда жылына 300-350 кг. Тк пайда болады. Дамыған елдерде бұл көрсеткіш жоғары; Америка-744,  Австралия-681, Канада-653, Нидерланд-599 кг\жыл. Т.қ-дың алып кету және жою табиғатты қорғаумен, қала ортасының тазалығын және халықтың денсаулығын сақтау мен байланысты шар-ның маңызды мәселелерінің бірі болып саналады.

       Энергетика өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсерін қарастыратын болсақ, оның зиянды әсері отынды жер қойнауынан шығарғаннан бастап электр энергиясына айналдырған және тұтынушыларға берген кезеңдердің бәрінде орын алады. Ластаушы компонеттердің түрі мен мөлшері қолданылған отынның табиғатына, химиялық құрамына және жағу технологиясына байланысты.

      Қатты отынды (көмір,жертезек,ағаш,қамыс, т.б) жаққанда күл, смола, күкірт пен көміртек оксидтері, шаң бөлінеді. Екібастұз көмірін қолданғанда шығатын күлдің мөлшері Қарағандының шығатын күл көлемінен анағұрлым жоғары, оның себебі сапасының төмендігінде. Орта есеппен ЖЭО сағатына 5 тоннадай күкіртті ангидридпен және 16-17 т күлмен ауаны ластап отырады.

     Сұйық отынды (мұнай мен оның өңделген өнімдерін) қолданғанда ауаға бөлінетін заттар күкірт пен көміртектің қосылыстары. Ал газды отынды (табиғи немесе сұйылтылған газ) жаққанда қоршаған орта тек азот оксиді мен ластанады.

      Отынның химялық құрамында қандай элементтердің қосылыстары болса, жаққанда солардың оксидтері мен басқа да  қосылыстары қоршаған ортаға таралады. Отын жаққанда табиғи ортаның ластануын азайту үшін шаң-газ ұстайтын қондырғыларды қолданған орынды. Осындай қондырғылар зиянды заттардың 90-95% ауаға жібермеуге мүмкіндік туғызады. Оттықтан алынған күл мен шлактардың үйінділердің сақтау біраз жер көлемін қажет етумен қатар желмен ұшып литосфераның аумақты көлемін ластайды.

      Қоршаған ортаға қош пен күлдің тигізетін әсері оларды оттықтан алуға қолданылған әдіске де тәуелді келеді. Шаң мен қатар қоршаған ортаны ластайтын заттардың бірі отынды тасығанда, жинағанда оның тотығу салдарынан пайда болған қосылыстар.

      Атмосфераға тасталған зиянды заттардың таралуы сол жердің адыр-бұдырлы бедеріне, желдің жылдамдығына, ауаның температурасына, бұлттылықтың биіктілігіне байланысты болады. Мысалы; ЖЭС конденсаторларының салқындату жүйесіндегі ірі сусалқындатқыштар станция аймағының микроклиматындағы судың мөлшерін жоғарлатып, тұманның пайда болуына, кейде сіркіреп жаңбыр жаууына, ал қысты күні қырау мен көк мұздың болуына себебін тигізеді. Ауаға тасталған зиянды компоненттер және тұман бір-бірімен әрекеттесу нәтижесінде тұрақты қатты ластанған ұсақ дисперсті бұлт, яғни тұмша (смог) түзіледі. Тұмшаның адам денсаулығына тигізетін залалы айтарлықтай.

      Энергетика салқын судың көп мөлшерін жұмсайтын салаға жатады, судың 99% электр мен жылу энергиясын өндіруге жұмсалады. Негізінде ЖЭС мен АЭС-ларында суды көп мөлшерде пайдаланушы турбина конденсаторлары. Конденсаторларды салқындатуға ЖЭС-да 1 кВт\сағат энергия алу үшін 120 кг, ал АЭС-на 220 кг су қажет. Судың біразы басқа да әртүрлі агрегаттарды салқындатуға қолданылады,осыған байланысты жылу электростанциялары қоршаған ортаны жылумен ластандыратын көзге жатады.

      Электростанциялардың ақаба сулары арқылы суаттар мұнай өнімдерімен, әртүрлі қалқыған бөлшектермен, хлоридтермен, сульфаттармен, ауыр металдардың тұздарымен, күкірт сутекпен, т.б заттар мен ластанып отырады.

      Атом электростанцияларына келетін болсақ,  оны дұрыс қолданса, атмосфераға тигізетін әсері органикалық отынмен жұмыс істейтін ЖЭС-ның әсерінен анағұрлым зиянсыз. Себебі АЭС жұмыс істегенде атмосферадағы оттек пен көмір қышқыл газының мөлшерін өзгертпейді, оның басқа химиялық  құрамына да әсері жоқ. Қоршаған ортаны ластайтын негізгі фактор болып радиация көрсеткіші саналады. Радиацияны қоршаған ортаға шығару үшін ядролық реакция жүретін реактор көп жүйелі қорғау жүйесімен қамтамасызданады. Ең қауіпті жағдай АЭС  апатқа ұшыраған сәтте орын алады, себебі қоршаған ортаға бақылауға көнбейтін радация таралады.

Кәсiпорындардың және тұтынудың қалдықтар

Облыста қатты қалдықтардың көбіне кәсiпорындардың қалдықтары құрайды, 2009 ж. І ж/ж күтілудегі көлемі 552,801 мың тонна, оның ішінде 469,633 мың тонна (85% қалдықтардың жалпы санынан) «СолтҚазЭнерго Петропавл» ЖШС күл-қожат құрайды, 77,336 мың тонна (14 %) ашылған тұқымдар. Өндіріс қалдықтардың 2009 жылы қайта өндеуі өткізілген жоқ.  Облыста қатты қалдықтардың көбіне кәсiпорындардың қалдықтары құрайды, 2009 ж. І ж/ж күтілудегі көлемі 552,801 мың тонна, оның ішінде 469,633 мың тонна (85% қалдықтардың жалпы санынан) «СолтҚазЭнерго Петропавл» ЖШС күл-қожат құрайды, 77,336 мың тонна (14 %) ашылған тұқымдар. Коммуналдық-тұрмыстық қалдықтар 2009 ж. І ж/ж –76,229 * мың тонна құрайды, ал 2008 ж. І ж/ж –76,545 мың тонна, тұрғындардың кетуіне байланысты 0,316 мың тоннаға азайды. ҚТҚ негізгі массасы компоненттерге бөлмей ашылып тұрған үйінділерге шығарылады, олардың көбі ҚР экологиялық заңнамасының талаптарына сәйкес келмейді. Сонымен, ҚТҚ баланысты басты мәселе оларды елдімекендерден шығарып жою (қайта өндеу, кәдеге жарату) немесе қауіпсаздандыру керек. «2005-2007 ж.ж. арналған СҚО бойынша қоршаған ортаны қорғау» бағдарламасына сәйкес облыс орталығында қалдықтарды басқару бағдарламасы әзiрленді. Бағдарламада ҚТҚ реттеп жинауды көздейді.  Қазіргі уақытта қоқысты бөліп жинау жүйесін енгізу бойынша жұмыс өткізіліп жатыр. Оны үш түрге бөледі: әртүрлі ыдыстар, астың қалдықтары мен қалған қоқыстар. 2005 жылдың аяғынан бастап Петропавл қ. өтелген сынабы бар шамдарды жинап демеркуризацияға Лисаковск қ. апаратын пункт бар. Есепті кезенде кәсіпорындар мен ұйымдардан 4601 шам және 126 градусник қабылданды, демеркуризацияға (2008 ж. қалдықтарын есептегенде) 6513 шам, 2 градусник апарылды.  Солтүстік Қазақстан облысы денсаулық сақтау басқармасының мәліметі бойынша кәдегежаратылған медициналық қалдықтардың көлемі 85146,62* килограмм құрады, соның ішінде Петропавл қ. бойынша – 55392,64* кг, облыс аудандары бойынша – 29753,98* кг.  Биоорганикалық және медициналық қалдықтарды жинап кәдеге жарататын ұйымдар: «Экомедзертхана» ЖШС, Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында орналасқан; «3-і қалалық аурухана» КМК, Петропавл қ. 2008 ж. жергілікті бюджеттен медициналық қалдықтарды кәдеге жарату үшін «NEWSTER – 10» қондырғы сатып алынды; «Урал-К-Тред» ЖШС, Петропавл қ., бекітілген келісім шарттарға сәйкес облыс және қаланың медициналық ұйымдардан қалдықтарды жинап кәдеге жаратуға «Металлқұрылыс базасы» ЖШС, Ақмола облысы көкшетау қаласында орналасқан, апарады. 01.07.09ж. жағдай бойынша қауіпті қалдықтар дың 5981 паспорты тіркелді. Паспорттарды 594 кәсіпорын ұсынды, соның ішінде Петропавл қ. бойынша – 150 кәсіпорын.

Қоршаған ортаны ластау учаскелерінің 548 паспорты тіркелді, 18 – Петропавл қ. бойынша.

Қалдықтар туралы ақпарат

2009 ж. І ж/ж

2008 ж. І ж/ж

ЖЭО қалдықтары (есептiк кезенде), мың тонна

469,633*

449,898

ЖЭО қалдықтары (бүкiл қызмет уақытында), мың тонна

38800,83

37933,689

Екiншi рет шiкi зат ретiнде қолданылды, мың тонна

-

-

Есепті кезеңде тұрмыстық және тұтыну қалдықтарды басқару мәселесі бойынша 41 бұзушылық анықталды, 41 жазбаша өкім берілді, айыппұл түрінде әкімшілік шаралар қолданылды. 43 айыппұл 1163,727 мың теңгеге салынды, 23 айыппұл 588,874 мың теңгеге өтелді, 3 талап 61835,195 мың теңгеге қойылды.

Біздің міндетіміз- экологиялық жағдайды тұрақтандыруды қамтамасыз ету. Бұл үшін:

Аймақтық деңгейде мемлекеттік басқарманың табиғатты қорғау жұмысын жүзеге асыру ауқымында:

  1.  Өндіріс қалдықтарымен оны тұтынуды басқару жүйесін енгізу, бұрыннан келе жатқан ластануды жоюды жалғастыру;
  2.  Келешекте аймағымыздың экологиясы мен қоршаған ортаны қорғау облысында ғылыми жұмыстар жүргізу; Табиғи ресурстарды қолданудың рациональдық сызбасын әзірлеу.
  3.  Экологиялық мәліметтердің сараптамасы мен жинақтау үрдістерін автоматтандырудың аймақтық мониторингтік жүйесін жүзеге асыру. Қоршаған орта компоненттерінің жай-күйі мониторингінің автоматтық бекеттері мен бақылаудың телеметриялық жүйесін дамыту.
  4.  Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралардың қаржыландырылуы ұлғайса, экологиялық мәселелердің шешілуіне қаражат бөлінсе.

Аймақтың экономикасының экологиялануы бойынша:

  1.  Өндіріс облысындағы  энергиялық - ресурстық тиімділікті арттыру, қуаттың альтернативті көздерінің дамуына ерекше көңіл бөлу;
    1.  Қоршаған ортаны қорғау облысындағы кәсіпорындардың экологиялық қарқындылығына шаралар әзірлеу, өндірістің экологиялық сенімділігінің деңгейін арттыру, экологиялық аудит процедураларын енгізу;
    2.  Экологиялық нейтральды өндіріс пен жергілікті экологиялық бағдарланған және қорғау айналасындағы технологияларды дамыту, шағын және орта бизнес жұмысына экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
    3.  Экологиялық туризмнің дамуына белсенді түрде қолдау жасау.

Бақылау сұрақтары:

1. Өнеркәсіп және  өндіріс ақаба қалдық суларын қалай пайдаланады?

2.Қалдық газдардың атмосфераны ластауын болғызбаудың қандай шаралары қарастырылған?

3. Аймақтық деңгейде мемлекеттік басқарманың табиғатты қорғау жұмысы?

4.Қалдықтарды қайта өңдеуді түсіндіріңіз?

Әдебиеттер: . Нег.[№3§15, 264, 3[227-338], 5[23-560],7§1,2,3,4[388-392] Қос. [№6 §3,81,§6 147]



 

Другие похожие работы, которые могут вас заинтересовать.
21416. АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҚҰРЫМДЫЛЫҚ, МАҒЫНАЛЫҚ ЕРЕШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ҰҚСАСТЫҒЫ 63.53 KB
  Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының егеменді ел, халықаралық қатынастар субъектісі болуына және қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуына байланысты, Республиканың, мемлекеттің тілі ретінде оның халықаралық қатынастар деңгейіндегі қатысымда қолданылу ықтималдығын жоқка шығаруға болмайды. Өзара қарым-қатынастың нығаюы, тіларалық байланыстардың, ағылшын - қазақ қостілділігінің жандануы, дамуы, осыған орай, классикалық, көркем әдеби шығармалардың, саяси ақпараттардың
18964. Халқымыздың өз еркіндігі үшін күрес жолында мәңгі өрлейтін терең із қалдырған қайраткерлеріміздің тізімі жетерлік 88.88 KB
  XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси-идеялық ахуалдың қалыптасуына әр мағынадағы қағидалар мен теориялардың ықпал еткені ақиқат болып қала бермек. Сонымен қазақ зиялыларының саяси-құқықтық реформаторлық көзқарастары негізінде ұлттық прогресс саяси бостандық отарлық езгінің құрсауынан босану және саяси ұлттық демократиялық мемлекет құру идеялары жатты. Себебі қазақ қоғамының даму процесі ішкі шиеленістер осы идеялардың іс жүзіне асуына дәйекті жағдайлар туғызған еді. Суреткердің сөз өнерінің барлық жанрына мол шығарма бергені...
19260. Композиционный материал, композит 1.77 MB
  Как понятно из названия – это вещество из комбинаций полимеров с магнитными частицами которое активно реагирует на внешние поля но при этом поведение самих частиц наполнителя во многом определяется действием локальных магнитных полей. Целью данной работы является определение важности композиционных материалов изучение их уникальных свойства подробное рассмотрение композитов с магнитными частицами проведение их классификации выявление существующих моделей и актуальных задач. Среди всего разнообразия композиционных материалов...
19321. Материал и методы исследования 2.07 MB
  Определение загрязнения окружающей среды пылью по её накоплению на поверхности листовой пластины древесных растений. Чем интенсивней процесс техногенного воздействия на окружающую среду тем выше интерес к её состоянию и качеству к развитию перспективных методов оценки экологического состояния среды.
5545. ЗОЛОТОЙ МАТЕРИАЛ М. МОНТЕССОРИ В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ДЕЙСТВИТЕЛЬНОСТИ 36.4 KB
  Для решения данных проблем необходимо переосмысление идей и опыта педагогов Запада, оценить и использовать их творческий вклад в теорию и практику личностно-ориентированного образования, систему коррекционно-развивающего образования.
15911. ФОЛЬКЛОРНЫЙ МАТЕРИАЛ КАК ИСТОЧНИК ИНФОРМАЦИИ О МЕСТНЫХ ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТЯХ 396.83 KB
  Необходимо отметить что первоначально разрабатываемый авторами материал практически полностью находился в области чистой информации более того именно той ее разновидности что сегодня называют фольклором. Постепенно накопленная информация позволила выявить и начать работу непосредственно с рядом отдельных территорий и объектов что нашло отражение в авторских статьях Рассказы о Необычном как источник информации о подземном мире Поволжья [9 с. Добавим к этому то обстоятельство что в отмеченный период стала доступна для посещения...
13744. РАЗРАБОТКА РАЦИОНАЛЬНОГО ПАКЕТА ЖЕНСКОЙ БЛУЗКИ МАТЕРИАЛ: БЛУЗОЧНАЯ ТКАНЬ С АЖУРНОЙ ОТДЕЛКОЙ ВОЗРАСТНАЯ ГРУППА: МЛАДШАЯ ЦЕНОВАЯ ГРУППА: СРЕДНЯЯ 566.58 KB
  Целью курсовой работы является разработка рационального пакета женской блузки для младшей возрастной группы потребителей, изделие проектируется средней ценовой категории. Блузка является неотъемлемой частью женского гардероба. Актуальность разработки рационального пакета изделия подтверждается высоким спросом на данный вид изделий и необходимостью пополнения и обновления ассортимента в соответствии с модными тенденциями
7888. Майлау және май құю қондырғылары 176.16 KB
  Әрбір санамаланған жұмыс түрлеріне өндірісте сәйкес қондырғылардың түрлі модельдері шығарылады. Түрінің көптігіне қарамастан мұндай қондырғылар құрылымы мен элементтерінің арналуы бірдей болады: қозғалтқыш сорап резервуар бақылаушы үлестіруші сақтандырушы аппараттар шланг беріліс қондырғылары. Функциялық белгілеріне қарай майлау және май құю қондырғылары төмендегідей топтарға бөлінеді: қозғалтқыштың майлау жүйесіне май құю қондырғысы; тораптарды сұйық трансмиссиялық маймен майлау қондырғысы; пайдаланылған майларды жинау...
20442. Жалпы және салыстырмалы психология 13.29 KB
  Психика (гр. psychikos — ішкі сезім, көңіл-күй) жинақтайтын рухани бірлестігі. Психика — биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді. Организм осы фактор арқылы әр нәрсенің ерекшелігіне сай қимыл-әрекет жасауға және ортаға бейімделуге мол мүмкіндік алады. Негізінде психика заттық ортаның дұрыс бейнесін және тіршілік иесінің өз ортасына бейімделетін бағдарын құрайды.
7937. Ағза және тіршілік орталары 22.26 KB
  Тіршіліктің пайда болу теориясы. Ағзалардың негізгі тіршілік орталары: а су тіршілік ортасы; ә құрлық әуе тіршілік ортасы; б топырақ тіршілік ортасы; в ағзалық тіршілік ортасы;. Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы екі жақты теориялармен сипатталады: абиогенездік теориясы өліден тірінің пайда болуы 2 биогенездік...
© "REFLEADER" http://refleader.ru/
Все права на сайт и размещенные работы
защищены законом об авторском праве.